BILBO. Pentsiodunen plataformek manifestazioetara deitu dituzte herritarrak datorren larunbaterako, Hego Euska Herriko hiriburuetan, pentsio publiko eta duinen alde egiteko. Jon Fano Bizkaiko Pentsiodunak Martxan plataformako ordezkariak azaldu du abagunea ez dela batere onuragarria pentsio publikoentzat, eta garrantzitsua dela zapatuan kaleak betetzea. Besteak beste, 1.080 euroko gutxieneko pentsioa eta 1.200 euroko gutxieneko soldata eskatuko dituzte.

Emakume pentsiodunen Oneka plataformak ere bat egin du larunbaterako deialdiarekin. Ziurtatu du pentsioen sistema publikoa «emakumeen lanaren banaketa sexistan eta baztertzailean» oinarrituta dagoela, eta pobreziak emakume aurpegia daukala, haienak direlako pentsio apalenak. Hainbat datu eman ditu plataformak. Besteak beste, emakumeen batez besteko pentsioak gizonezkoenak baino %40 txikiagoak direla. Horrek berekin dakar Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan beren pentsioak diru sarrerak bermatzeko errentarekin (DSBE) osatzen dituzten hiru pentsiodunetatik bi emakumeak izatea.

«Enplegurako sarbide zailagoak, lan baldintza prekarioek eta zaintza lanetako erantzukidetasunik ezak azaltzen dute emakumeek beren senarren kotizazioen menpeko pentsio gehiago jasotzea eta erretiro pentsio propio gutxiago», azaldu du elkarteak. Gaur egun, Hegoaldeko alarguntza pentsioen %93,4 emakumeek jasotzen dituzte, eta %6,6 gizonezkoek.

2018an, Hego Euskal Herriko 604.145 soldatapekoren lan baldintzak okertu edo baldintzatu zituen negoziazio kolektiboaren estatalizazioak, LAB sindikatuak atzo argitara ateratako datuen arabera. Hegoaldeko soldatapeko guztien %62,5 dira horiek, baina sindikatuak uste du gehiago izan daitezkeela kaltetuak. LABek LHK Lan Harremanen Kontseiluaren datuak erabili ditu Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako datuak kalkulatzeko; Nafarroan, berriz, ez dago datu ofizialik, eta sindikatuak bere kabuz egin ditu kontuak.

Estatalizazioaren eragina jasan duten soldatapekoen artean zenbatu ditu LABek bertako sektore hitzarmena erorita daukaten soldatapekoak, estatuko hitzarmena ezarri zaienak, gai batzuk estatuko negoziazio esparruak bere egin dituen sektoreetakoak, eta sektore publikoa. Hego Euskal Herriko sektore publikoko langile guztiak zenbatu ditu estatalizazioak kaltetutakoen artean, iritzita Espainiako aurrekontu legeek haien lan baldintzetan eragin dutela.

Aspaldiko inboluzioa

Lan harremanetan azken urteetan gertatzen ari den «inboluzioa» salatu du Garbiñe Aranburu LABeko idazkari nagusiak. Abaguneko testuinguru politiko eta sozialaren deskribapen bat egin du, eta esan «hauteskunde garaia dela, faxismoa eta eskuin muturra indartzen ari den garaia, eta kapitalismoaren oldarraldi berri batena».

Hala eta guztiz ere, Aranburuk ohartarazi du lan harremanetako oraingo «inboluzioa» ez dela mehatxu bat, «baizik eta gertatzen ari den zerbait». Eta 2010ean PSOEren gobernuak egindako lan erreforma jo du negoziazio kolektiboaren estatalizazioaren lehen mugarritzat, eta gogoratu EAJren abstentzioari esker onartu zela.

Estatalizazioaren bi helburu nagusiak esplikatu ditu Aranburuk: «Batetik, soldatak eraitsi nahi dituzte, eta lan baldintzak prekarizatu; bestetik, ordezkaritza sindikalak aldatu nahi dituzte». Haren hitzetan, Hego Euskal Herrian gehiengoa den «kontrabotereko sindikalismoa» ordezkatu nahi dute «askoz otzanagoa den CCOOren eta UGTren ereduarekin». Aranbururen esanetan, negoziazio kolektiboa euskal eremuan egin ordez Espainian eginda, «patronalarentzat askoz errazagoa da itun merkeagoak lortzea CCOO eta UGTrekin».

LABeko idazkari nagusiak negoziazio eremu guztietan borroka egitea defendatu du, eta ez lehentasuna ematea enpresetako negoziazioari. «Enpresetako negoziazioa oso urrun dago langileei negoziazio kolektiboaren babesa eskatzetik. Enpresa eremutik ezinezkoa da euskal langileen gehiengoari negoziazio kolektiboko eskubideak bermatzea».

Zenbakiak adibide

Horren haritik, adibide bat eman du Aranburuk: EAEko metalaren hitzarmenak, esaterako, 136.000 behargin hartzen ditu aintzat, eta bakarrik 47.000k daukate enpresa hitzarmena. «Oso datu adierazgarria da, zeren metalaren sektorean enpresan negoziatzeko tradizioa egon baita, eta, hala ere, zenbakiak hor daude».

ELAk idazkari berria aukeratu osteko lehenengo agerraldian, Aranburuk ez du adierazpenik egin nahi izan Adolfo Muñozen lekukoa Mitxel Lakuntzak hartu izanak ELAren eta LABen arteko harremanetan izan ditzakeen eraginez. Datorren astean, Aberri Egunaren harira, LABek testuinguru politikoaren analisia egingo du, eta abagune honek zer sindikalismo mota eskatzen duen esplikatuko du analisi horretan. Garbiñek aurreratu du adierazpen horretan erreferentzia zuzena egingo diotela ELAri ere.

Berdela ez dago aurten Joxemielen batelarentzat ere. Ez itsasoan ez dagoelako —asko dago—, kuota aitaren batean agortu delako baizik. Eta datorren urtean okerragoa izan daiteke euskal arrantzaleentzat, gero eta laburragoa den kosterak beste puska bat gal baitezake, Galiziako eta Asturiasko ontzidien kexuek eragin duten egoera tarteko. Ostegun honetan bilera bat dute Kantauriko ontzidi guztiek Madrilgo Arrantza Ministerioan, eta Bizkaiko eta Gipuzkoako arrantzaleek batzar horretan jakingo dute 2020. urtean berdelaren kuota galtzeko bidean ote dauden; hau da, Luis Planas Espainiako Arrantza ministroak joko arauak aldatu, eta Galiziako eta Asturiasko ontzidien alde esku hartzeko asmoa ote duen.

Badaezpada, Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapeneko sailburu Arantxa Tapiak ministroari gogorarazi dio, gutun batean, ezin direla berdelaren banaketa arauak hain erraz aldatu. Luis Planasi gogorarazi dio egungo kuotak nola adostu ziren, eta zehaztu dio haiek aldatzeak «hautsi» egingo lituzkeela «aldeen artean negoziatu ziren oinarriak». Tapiak garbi utzi dio ministroari bere egiten duela euskal arrantzaleen «kezka».

Sailburua baxurako arrantzaleekin elkartu zen atzo, Donostian, egungo banaketa aztertzeko. Eugenio Elduaien Arrantzaleen Federazioko presidentea eta Miren Garmendia idazkaria egon ziren bileran, baita Ondarroako Kofradiako presidentea ere, Eusebio Arantzamendi. Leandro Azkue arrantza zuzendariarekin joan zen Tapia. Batik bat Asturiasek eragindako egoera aztertzea izan zuten bilerako gaia, eta euskal arrantzaleen aldeko estrategia zein izango den mahai gainean jartzea.

Espainiako Gobernua Asturiasko arrantzaleen eskaera aintzat hartu eta 2020. urterako berdelaren banaketa aldatzea aztertzen legoke, eta aldaketa horrek euskal arrantzaleak kaltetuko lituzke. Tapiak gogorarazi dio Planas ministroari «negoziazio epe luze baten ondoren» lortu zutela «gehiengo baten akordioa», 2015. urtean, eta «edozein aldaketa egiteak» ez duela izango «sektore osoaren adostasuna» eta erkidego guztiena. «Ez lituzke errespetatuko ezarri ziren oinarriak eta negoziazioetan adostu zena». Tapiak garbi hitz egin dio Madrilgo arduradunari: «Premiatzen zaitugu bertan behera utz dezazun edozein aldaketa egitea berdelaren banaketaren inguruan».

Berdelaren kuota, txikitzen

Zuhaitz eroriari bezala gertatzen ari zaio berdelaren kuotari, denen egurra jasotzen ari dela, baina jipoia arrantzaleentzat da. Azken bi urteetan %40 murriztu da euskal arrantzaleek harrapatu dezaketen kantitatea. Aurten 24.597 tonaraino jaitsi da kantitatea (-%20), inoizko murritzena, eta arraina sartu den bezala agortu dute arrantzaleek. Amuko berdelaren arrantza pixka bat gehiago luzatu da, baina kostera horren pisua izugarri jaitsi da, nahiz eta itsasoan berdela ugaria den; arrantzaleek ezin dute ukitu, Europaren arauei jarraikiz. Kuotaren jaitsiera horretan badu bere eragin txikia 2009. eta 2010. urteetan egindako gehiegizko arrantzari dagokion isunak ere. 2019an 6.000 tona gutxiago arrantzatu ahal izan dute, adibidez, horren eraginez.

Eusko Jaurlaritzak bat egin zuen atzo arrantza sektorearekin, eta egungo banaketari eusteko nahia babestu zuen. Berdelaren kuota, eta beste espezie batzuena, 2011n banatu zen zenbait kalatan —Kantauri itsasoan eta Cadizko golkoan— eta ontzi mota desberdinen artean —arrasteontziak, ingurusareak, tretzaontziak eta arte txikietakoak—, aurreko hamarkadako harrapaketak oinarri hartuta. 2014an beste negoziazio bat egin zen, soilik ingurusare arrantzari eragin ziona, eta kuotak berriro banatu zituzten. Ezarritako irizpideen arabera, 2002-2011 arteko harrapaketek baldintzatzen dute egungo kuotaren %70, eta beste %30 oinarri sozioekonomikoek erabakitzen dute: eskifaia osatzen duten arrantzale kopurua, barku kopurua eta haien neurria.

Asturiasen salaketa

Horiek horrela, Asturiasko ontzidiarentzat kuota osoaren %3 bermatuta geratu zen. Baina arte txikiko ontzien esparruan adostasuna lortzea bereziki zaila izan zen, Asturiasek ez zuelako berdelaren harrapaketen zenbateko historikorik. Orain, berriz, aldaketa eskatu dute erkidego horretako arrantzaleek, eta Galiziakoak ere bestelako banaketa baten alde agertu dira.

Gaur arte indarrean dagoen banaketak «mesede» egiten dio Asturiasko arrantza sektoreari, Eusko Jaurlaritzaren arabera, baina kontua da berdelaren zenbateko orokorrak %40 egin duela behera oso denbora laburrean, eta beherakada horrek akordioa osatzen duten eragile guztiei eragin diela. Asturiarrek eskatu duten banaketaren aldaketak, berriz, «2011n egindako gainontzeko espezieen banaketan» ere eragina izan lezakeela dio Gasteizko gobernuak.

KSSren zuzendaritzak Orkoiengo (Nafarroa) lantegia bi fasetan ixteko asmoa du. Gainera, Kayaba multinazionaleko enpresak 130 langileak kaleratzeko asmoa du.

Euskadin eta Nafarroan batezbeste “emakumeen pentsioak gizonenak baino % 40 txikiagoak” direla kritikatu du Oneka emakume pentsiodunen elkarteak. 2019ko apirilak 8.

Bilboko portua base duen Ibaizabal Zortzi atoiontziko makineriako burua lan istripu ez traumatikoan hil da 48 orduko guardia bat egiten ari zenean.

Publizitatea gakoa da bezeroak erakartzeko eta fidelizatzeko. Bada, euskarazko publizitateak «drama bat» du, Estitxu Garai EHUko irakaslearen arabera, eta gaitz handitzat jo du profesionaltasunik eza. «Utzikeria ez dakar bakarrik hizkuntza gutxitua izateak, baizik eta jende profesionalik ez egoteak».

Publizitatea gazteleraz sortzea eta gero itzultzea ikuspegi profesionaletik «ezinezkoa» dela dio Garaik. «Publizitate agentzia bati eskatzen diozu publizitate elebiduna eta elebakarra ematen dizu, hizkuntza bakarrean funtzionatzen duena».

Praktika txarren erruz, Iñigo Fernandez Ostolaza komunikazio aholkulariak uste du «itzultzaileen bizkar sekulako ardura» jartzen dela, «euskarazko publizitatearen %97 itzulpena delako». Eta askotan ez du funtzionatzen. Itzulpenaren hanka sartze batzuk sonatuak izan dira, 1999ko drogen kontrako Espainiako Barne Ministerioaren kanpainarena adibidez: Atsedenik ez, drogarik gabe zioena.

Agentzia handien rola

Fernandez Ostolaza hainbat publizitate kanpainatan ibili da euskaraz sortzen: besteak beste, EITBren Zabal-zabalik kanpainan, Fagorren pirolisiarenean, Kaikuren Felisa-renean, Gorenak sagardoenean eta Iztuetaren Esnetan bizi gara kanpainan. «Gu bezero guztiengana joaten gara euskaren kontuarekin: batzuetan badago sentsibilitatea, batzuetan malgutasuna, eta batzuetan indiferentzia eta sinesgaiztasuna».

Dioenez, publizitate agentzia handiek ez dute dagokien ardura betetzen, ez dietelako bezeroei aholkurik ematen euskararen onurez. «Agintzen dutenak eta aholkulariak oso erdaldunak dira, nahiz eta euskaldun batzuk ere badiren lanean».

Euskal unibertsitateen erantzukizuna ere azpimarratu du Fernandez Ostolazak. «Merkatuan ez daude komunikazio arduradun eta markagintzako aditu eta profesional euskaldun onak. Euskal unibertsitateek badaramatzate hiru hamarkadatik gora publizitatea ematen; egin beharko lukete autokritika pixka bat».

Ondorioz, publizitateak oso gutxi ustiatzen du euskararen harrobia. «Euskaldunon arku sinbolikoa esplotatu egin behar da. Markek ez badute publizitaterik egiten euskaraz —ez euskarara itzuliz, baizik eta euskaraz, euskal jenioa, euskal kultur eremu esanguratsua ustiatuz—, euskaldunok ez diogu euskarazko publizitateari merezi duen arretarik jarriko», dio Fernandez Ostolazak.

Euskararen lehia

Garrantzi handikoa da, batetik, zer motatako publizitatea egiten den euskaraz, eta, bestetik, nolako euskara erabiltzen den. Ez da gauza bera marka batek errotuluak edo katalogo bat euskaraz izatea edo euskaraz sortutako iragarki bat ere egitea. «Horrek zure buruan ideia bat sortzen du: hauek sinistuta egin dute».

Hizkuntzaren erregistroa ere gako da. Fernandez Ostolazari iruditzen zaio euskarak askorentzat «puntu akademiko-instituzional bat» izan dezakeela. «Media Markten esku orri baten eta Eusko Jaurlaritzaren baten hizkeran alderik ez badago, zerbait gaizki dabil», ohartarazi du.

Aldiz, euskarazko publizitatea leku guztietan balego, «modernitatea emango lioke hizkuntzari, nonahikotasuna, eta zernahitarako balio duela frogatuko luke… Baina hori ez da iruditu hain estrategikoa». Beste hizkuntzetan gertatzen den bezala, euskararentzat ere publizitatea erregistro informalaren erreferenteak zabaltzeko erresonantzia kutxa aparta izan daitekeelakoan dago.

Nork bultzatu behar lituzke konpainiak euskarazko publizitatera? «Sinesgarriena enpresa pribatuek egitea litzateke», Fernandez Ostolazaren ustez. Lehia izan liteke pizgarri bat. «Adibidez, Baque kafea publizitate elebiduna egiten hasi zen, eta euskarazko egitasmoak babesten. Horrek, sektore berean, mugiarazi egin zuen Fortaleza. Pentsatu zuen: ba, nik ere euskara zainduko dut».

Kontsultatutako aditu gehienek uste dute euskara indartzen hasteko haizea alde egon litekeela arlo sozioekonomikoan. «Gazteak orain Europan ibiltzen dira, eta errealitate eleaniztuna dute. Era berean, gazteen euskara gaitasuna handitu egin da, baina gero lan munduan erabiltzeko testuingurua falta zaie. Horrek presio bat egingo du enpresa munduan halabeharrez», dio Karmelo Aiesta automozioko aholkulariak. «Hezkuntzan eta ezagutzan lan handia egin da, eta orain sozioekonomiaren eta aisialdiaren garaia dator».

Baikorra da Oreka ITko zuzendari Iraitz Perez de Goldarazena ere. «Gizarte berri bat ari da sortzen Araban. Gutxi gorabehera 40 urtetik beherakoak ikastolen belaunaldikoak dira, eta enpresa handietako ardura karguetan oraindik gutxiengoa dira. Baina denborarekin euskararen erabilera normaldu behar da enpresetan, nahitaez. Gazte askok ikasketa guztiak euskaraz egiten dituzte, baina pasatzen dira enpresaren mundura, eta ja ez dira gehiago akordatzen euskararekin».

Rober Gutierrez Bai Euskarari elkarteko zuzendariak amildegia deitzen dio hezkuntzaren eta lan munduaren arteko saltoari, eta hori zeharkatzeko egiturak behar direla dio, elkarlanean eraikitako zubiak. Araban, hain zuzen, hainbat eragilek Lanabes sortu dute lankidetzan, lanean euskara sustatzeko enpresen eta entitateen sarea. Era berean, martxan dabiltza Enpresarean foroa eta Lansarean euskarazko lan atari bakarra ere.

Hizkera ekonomikoari eutsiz, Gutierrezek dio «input ugari» behar direla arlo sozioekonomikoan euskararen erabilera normalizatzeko. «Erabaki hori bakarrik enpresen esku uzten badugu, oso enpresa gutxi etorriko dira euskarara; langileen esku uzten badugu bakarrik, berdin; gurea bezalako erakunde baten esku uzten badugu bakarrik, beste horrenbeste; eta administrazioaren esku soilik utziz gero, berdin-berdin». Ez da aspertzen mezu bera errepikatzen: «Elkarlana gakoa da».

Jakina, araudiak ere garrantzi handia du. Bai Euskarari-ko zuzendariak azaldu du errazagoa zaiela EAEn lan egitea beste administrazio esparru batzuetan baino; Nafarroan errazagoa dela zonalde euskaldunean lan egitea; eta Ipar Euskal Herrian zaila dela lan egitea.

Hala ere, enpresen eraginkortasun sena baliatu beharra aipatu du Aiestak. «Enpresak oso pragmatikoak dira. Gai bat agendan ez badago, ez dago zereginik, baina agendan sartzen bada jarriko dute martxan, ez izan zalantzarik».

Indiako Mahindra autogile konpainiak euskara aukeratu zuen uztailaren 31n auto modelo berri bat merkaturatzeko. MahindraU321 modeloa Marazzo izenarekin aurkeztu zuen Bombayn, ponperia handiz egindako prentsaurreko batean. Zuzendaritzako lau gizon gorbatadunek esplikatu zuten, ingelesez, merkatu azterketa bat egin eta bezero potentzialekin kontrastatu ostean erabaki zutela euskara erabiltzea marrazo itxurako autoa izendatzeko. Zergatik? Azaldu zutenez, kontsumitzaileek hiru balio aitortzen dizkiote euskarazko berbari: paregabea da, nazioartekoa, eta exotikoa.

Xeheago aztertuz gero, agerian geratzen da euskara hala moduz erabiltzen dutela: nahiz eta euskarazko marrazo hitzean oinarritu, moldatu egin dute, sonoritatea indartu eta italiar kutsua ere emateko. Ezjakintasuna ere bistan geratu zen aurkezpenean, aurkezleetako batek kazetariei esplikatu baitzien euskara «gazteleraren taldeko hizkuntza» bat dela. Kritika batzuk ere jaso zituen Mahindrak sare sozialetan: Mendebaldeko kulturarekiko eta hizkuntzekiko obsesioa aurpegiratu zioten, Indiako laurehundik gora hizkuntzetako bat aukeratu beharrean Europako bat aukeratzeagatik.

Hizkuntzek markagintzan daukaten garrantziaren adibide bat baino ez da Mahindrarena. Urrutiko adibide bitxi bat. Baina gertuago ere, Euskal Herrian, gero eta aditu, konpainia eta erakunde gehiago dabiltza euskararen erabilerak markagintzan eta, oro har, enpresen jardunbideetan eta emaitzetan dakartzan onurak aztertzen eta sustatzen.

Konpainien erantzukizun sozialari erantzuteaz harago, euskara lan tresna eta komunikazio hizkuntza moduan erabiltzeak enpresei lehiakortasun, errentagarritasun eta fidelizazio balio erantsia ere ematen die, BERRIAk kontsultatutako adituek azaldu dutenez. Mozkin sozialaz gain, mozkin ekonomikoak ere badakartza euskarak.

MARKA

Markagintza —branding, ingelesez— gakoa da konpainientzat bezeroak erakartzeko eta fidelizatzeko. Estitxu Garai EHUko irakasle eta marketin adituak esplikatu du enpresek euren burua balio batzuei lotu nahi izaten diotela. «Gakoa da konexio emozionalak sortzea, eta hizkuntza hautuak, edozein izanda ere, beti dauka eragin handia». Enpresek, komunikazio tresna gisa erabiltzeaz gain, sinbolikoki ere erabiltzen dituzte hizkuntzak. Fetitxismo linguistikoa aipatu du, Helen Kelly-Holmes soziolinguista irlandarrak erabilitako kontzeptua, «hizkuntzek eurek garraia ditzaketen ezaugarriak aktibatzeko» erabiltzen dituztelako mintzaira batzuk edo besteak, edo hainbat hizkuntza batera.

Konpainia batek, hizkuntza estrategia egiterakoan, bilatzen du beste zerbait ere, errentagarritasunaz eta lehiakortasunaz gain: aniztasunari lotutako irudia ematea. Garairen esanetan, gaur egun enpresak aktibista sozial moduan agertzen dira, «mikronitxoekin konektatzeko: dela feminismoarekin, dela ekologismoarekin…».

Jakina, hizkuntza guztiek ez daukate karga sinboliko bera komunitate jakin batentzat; edo, enpresen hizkeran esanda, bezero edo bezero potentzial batentzat. Garairen iritziz, hizkuntzen hautuak beti dauka eragina, «eta euskarak badauzka berezitasun batzuk, sinbolikoki beste hizkuntzak baino askoz indartsuago bihurtzen dutenak».

INDAR SINBOLIKOA

Bi indar sinboliko bereizten ditu Garaik, konpainiaren jatorriaren arabera. Kanpotik etorritako multinazionalek euskara erabiltzen badute, balio jakin batzuk lotzen zaizkio marka horri: aniztasuna, tokiko kulturarekiko errespetua, moldagarritasuna. Hori guztia transmititzen dute hizkuntzaren erabilera hutsarekin. Ikearen kasua aipatu du: «Seinale guztiak, katalogoa, webgunea… ahal duten guztia daukate euskaraz. Erosketak euskaraz egin ditzakezu sarean. Izugarria da; bertako enpresek baino askoz gehiago egiten dute».

Euskara darabiltenak euskal konpainiak badira, ostera, bertakotasuna eta gertutasuna aktibatzen dira, eta gertutasunaren balioa oso inportantea da. «Euskaldunok oso barneratuta daukagu Bertakoa kalitatezkoa da errelatoa, eta horrek sektore guztietan funtzionatzen du».

Euskararen maitaleez ere ohartarazi du EHUko irakasleak. «Euskarak mugimendu oso indartsu bat dauka atzean, eta horri markagintzan brand lovers deitzen zaio, markaren maitaleak». Konpainiak ahalegintzen dira markarekin lotzen maitale horiek hain sutsuki babesten dituzten balio horiek.

JOERA GLOBALA

Garairi harrigarri egiten zaio ikustea nola batzuetan hizkuntzen kudeaketari garrantzi handiagoa ematen dioten kanpotik datozen enpresek. «Azkenean, hori joera global bat da, ez da hemengo kontu bat. Argi daukate markagintzan elementu inportantea dela hizkuntzen kudeaketa, eta badauzkate irizpide batzuk. Harrigarria da hemengo enpresa batzuek, komunitate elebidun batean bizitza, ez daukatela begirada hori, eta utzikeria erabatekoarekin jokatzen dutela. Nik uste dut honi begirada estrategiko bat ezarri behar zaiola, eta horren arabera erabakiak hartu».

Irakasleak uste du Euskal Herrian gutxiengoak direla ideologiagatik bakarrik gazteleraz edo frantsesez jardun nahi dutenak. Gai horri buruzko gogoeta falta dela sumatu du, eta pentsatzen du gehienek «inertziaz, erosotasunez eta begirada estrategiko faltaz» ez dutela erabiltzen euskara.

Azaldu du, gainera, euskararen erabilera ezagutza baino apalagoa izatea ezin dela izan aitzakia bat, markagintzan euskara erabiltzeak ez baitauka eragina bakarrik euskara dakitenengan: hizkuntzaren erabilera sinbolikoak kontsumitzaile guztientzat ditu esanahiak. Markagintza ez da kontu kuantitatibo bat. «Guztiok euskaraz eginda ere, beti izango gara gutxi konparaziok eginez gero. Baina erreferentzialki kopuru handia izan gabe ere, berdin-berdin erabil daiteke euskara, eta hori inportantea da, zeren Euskaldunak gutxi gara leloa ezabatzen baitu».

Karmelo Aiesta automozioko aholkulariak esanguratsutzat jo ditu, esaterako, Googleren eta Youtuberen adibideak. «Edozein aplikaziotan 1.000 milioi erabiltzailetik gora dauzkate; beraz, euskaldunen komunitatea ez da ezer bezero kopuru bezala. Orduan, zergatik jartzen dute euren zerbitzua euskaraz ere? Apustu estrategikoa delako; hizkuntzen garrantzia ikusi dute».

KOHERENTZIA

AZK branding, komunikazio eta publizitate konpainiako estrategia arduradun Xabi Igoak dioenez, markagintzak bi oinarri dauzka: koherentzia eta konstantzia. «Bi zutabe horiek gabe, markak jai dauka». Beraz, edozerk ez du balio. Hizkuntzaren eta nortasunaren karga sinbolikoa desegoki erabiltzeak kontrako ondorioak izan ditzake.

Duela urte batzuk, esate baterako, sarean zeresana sortu zuen Altzolako uraren basque water etiketak, non ez baitzen euskararik ageri. Estitxu Garairen aburuz, inkoherentziak kalte handia eragin dezake, zeren brand lover-ak dauden bezala baitaude brand hater-ak ere, marka gorrotatzaileak. «Euskal komunitate horrek ikusten badu basque horren aldarrikapena eta hizkuntzari halako mespretxua, hori ez da koherentea. Eta koherentzia oinarrizkoa da markagintzan: aldarrikatzen dena praktikatu behar da».

Zurikeriak arduratzen du Igoa, konpainiek euren irudia zuritzeko erabil dezaketelako euskara komunikazioan; itxura zaintzeko. «Euskaldun gisa arduratzen nau horrek, baina, komunikazio ikuspegitik, ibilbiderik ez diot ikusten: zurikeria hutsa den neurrian, jausi egingo da lehenago edo beranduago, koherentzia faltagatik».

Badago itxurakeria hain begi txarrekin ikusten ez duenik ere; Iñigo Fernandez Ostolaza adibidez, marketin eta komunikazio aholkularia —«aditua eta aritua», bere hitzetan—: «Zurikeria? Ez nuke negatiboan esango beti. Egia da nahiago dugula denak konbentzituta egitea euskaraz, baina agian lehen pauso gisa ez da txarra itxuragatik hastea».

EZAGUTZA FALTA

Edonola ere, Fernandez Ostolazak uste du abiapuntua dela markagintzan, publizitatean eta, oro har, enpresen munduan euskara hain gutxi erabiltzearen arazoetako bat. Eta abiapuntua, haren hitzetan, ezagutza falta da. «Inork ez die esan enpresei zer onura ekarriko liekeen euskara erabiltzeak».

Gaia sakon aztertu du Hizkuntza gutxituen eraginkortasuna pertsuasio prozesuetan. Euskararen kasua EAEn tesian. Ondorioztatu zuen euskarak «abantaila pertsuasiboak» eskaintzen dituela, hizkuntza hegemonikoekin alderatuta. «Gaur egun, enpresa guztiak ari dira aztertzen nola hurbildu bezeroengana edo bezero potentzialengana, nola lortu konplizitatea… Eta hizkuntza sekulako tresna da bezeroaren bihotzera sartzeko».

Nelson Mandelaren egia egia komertziala ere badela ondorioztatu dute marketin adituek. Hegoafrikako lider politiko eta bakearen Nobel saridunak xhosa hizkuntza eta ingelesa hitz egiten zituen, eta ingelesez esplikatu zuen: «Norbaiti ulertzen duen hizkuntza batean hitz egiten badiozu, haren burura iritsiko zara; bere hizkuntza propioan hitz egiten badiozu, berriz, bihotzera iritsiko zara».

ERREALITATEA

Zenbat enpresak darabilte euskara kanpora begira eta barrura begira? «Ez dakigu», erantzun du Fernandez Ostolazak. «Ez dakigu zenbat enpresak jokatzen duten elebakar, elebidun ala eleaniztun. Ez dakigu, hori ez da ikertu. Ez dakigu hori egiteko zer arrazoi dituzten. Aritu gaitezke usteez, baina hor egon daitezke oso kasuistika eta arrazoi ezberdinak».

Egon badaude datu batzuk, erreferentzia modura balio dezaketenak. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan ia laurehun enpresak daukate Bikain ziurtagiria, Eusko Jaurlaritzak ematen duen euskararen egiaztagiria. Halaber, Euskal Herri osoan 1.353 konpainiak daukate Bai Euskarari ziurtagiria, Bai Euskarari Elkarteak emandakoa.

Zenbaki oso txikiak dira. Bi ziurtagiriak gehituz, 2018ko urtarrilaren 1ean soilik Hego Euskal Herrian zeuden ia 96.000 enpresekin alderatuz, euskararen egiaztagiria darabilten konpainien portzentajea %2tik beherakoa izango litzateke.

ENPRESEN HIZKERAN

Karmelo Aiestak, «negozio ikuspegitik» garatu du euskararen aldeko diskurtsoa, apropos, Hizkuntza Aniztasuna Enpresetan. Estrategiak Europan lehiatzeko txostenean. Ingeniaria da Aiesta, eta aholkulari dihardu automozioaren sektorean. Hogei urteko lan esperientzia izan du Erresuma Batuko GKN automozioko multinazionalean, non salmenta arduraduna izan baita hainbat herrialdetan: AEBetan, Alemanian, Erresuma Batuan eta Frantzian. Orain, arlo sozioekonomikoan euskara sustatzeko gogoetan murgilduta dago.

Hiru ideia darabiltza buruan. Lehengoa, enpresei euskara erabiltzeko premia sortzea. «Ikusten dudana zera da, oso txikia dela aldaketa egiteko premia sentimendua». Bigarrena, konpainien munduari bisio bat eskaintzea enpresen hizkeran eta parametroetan: «Enpresa batek halako aldaketarik bultzatu behar badu, argi izan behar du zein den bere bisioa, zer onura dakarkion». Eta hirugarrenik, koalizio bat sortzea, «zoru komun bat, euskalgintzan asko aipatzen den kontzeptua».

Diskurtsoa garatzeko, Aiestak bi erreferentziatara jo du, nahita: batetik, Europara, «Espainia-Frantzia binomioa gainditzen duelako, onerako», eta, bestetik, eleaniztasunera. Azaldu duenez, hizkuntza aniztasuna ezaugarri nagusia da gaur egun enpresen munduan, internalizazio prozesuaren ondorioz. Errealitate horretara egokitu beharra dagoela dio aholkulariak. «Enpresen lehiakortasuna bermatzeko, hizkuntza estrategia berriak eta jokabiderik egokienak aukeratu behar dira, bai barneko eta bai kanpoko harremanetarako». Eta hor, haren ustez, euskarak aukera handia dauka ingelesarekin batera erabilita.

‘LINGUA FRANCA’

ETA NORBERARENA

Aiestak Europa iparraldeko herrialde txikiak jarri ditu adibide: Danimarka, Suedia… «Horiek bezala, hiztun kopuru txikia gara, eta ingelesak balio digu munduarekin zuzenean harremana izateko, eta gureak geure eremuan komunikatzeko. Ingelesa da lingua franca, hori oso argi dago, baina hemen, askoren buruetan oraindik gaztelera da lingua franca». Gainera, Aiestak uste du ingelesak ez diola tokirik kenduko euskarari, bakoitzaren esparruak argi utzita: «Ingelesak ez du identitate loturarik hemen, eta horrek kentzen dio konnotazio hori guztia».

Leire Bergara Okina euskara eta berrikuntza soziala sustatzeko Emun kooperatibako marketin eta komertzial arduradunaren esanetan, ingelesak normalean ez dio kenduko tokirik euskarari; bai, ordea, gaztelerak edo frantsesak. «Horretara jo behar genuke: laneko hizkuntza euskara izatea, eta kanpoko harremanetarako, nagusiki ingelesa. Euskararen mehatxua gaztelera eta frantsesa dira, ez ingelesa».

Joera globala izaki, Aiestak dio multinazional batzuek bertako konpainia txiki eta ertain batzuek baino errazago besarkatzen dutela eleaniztasuna, tokiko hizkuntza ere erabilita. Ikea altzarigile suediarra eta GKN autogintzako ekoizle britainiarra aipatu dituzte adituek euskara darabilten kanpoko multinazional gisa; hala ere, horrelako adibideak oraindik ere gutxiengo direla ohartarazi du Rober Gutierrez Bai Euskarari elkarteko zuzendariak.

Multinazionalen «jatorrizko konplexu bat» ikusten du Fernandez Ostolazak estrategia eleanitzaren atzean: leku askotan daude, baina ez daude inon errotuta. Orduan, tokiko hizkuntza erabiltzeko beharra senti dezakete, gertutasuna adierazteko. «Hori Eliza katolikoak egin du hemen tradizionalki, oso argi edukita estrategia». Kontrako norabidean ere antzematen ditu konplexuak. «Eta badago bertako batzuen konplexua ere, uste dutelako euskara erabilita oso lokalista agertuko direla»

LEHIAKORTASUNA

Badira, izan, euskara lehiakortasunerako balio erantsi modura darabilten enpresak. Horietako bat da Oreka IT zerbitzu informatikoen konpainia arabarra. Duela hamar urte sortu zen; Gasteizen du egoitza nagusia, eta SAP teknologian adituak dira. Enpresen kudeaketarako software programa bat da SAP, konpainien kontularitza, giza baliabideak, nominen kalkuluak eta abar egiteko erabiltzen dena. Lehiakideen artean nazioarteko erraldoi batzuk ditu Oreka ITk (IBM eta Deloitte, adibidez), baita bertako batzuk ere (Ibermatica eta i3s, adibidez).

«Guk ez dugu kokatzen euskara horrenbeste ardura sozialaren inguruan; guretzat, lehiakortasunaren esparruan dago», adierazi du Iraitz Perez de Goldarazenak, Oreka ITko sortzaile eta zuzendariak. Konpainiak Bai Euskarari ziurtagiria dauka, eta euskarazko zerbitzua eskaintzen die bezeroei: «Enpresei gertuko eta epe luzerako zerbitzua emateko sortu ginen, eta euskara gertutasun baliabidea da guretzat». Fidelizazioa ere errazten baitu hizkuntzak.

Enpresako langile guztiak ez dira euskaldunak, baina bai erdiak baino gehiago. Beraz, politika eta antolaketa bat jarri dituzte martxan zerbitzu informatikoa ematen duten zortzi lantaldeetan bermatzeko euskara: talde guztietan daude euskaldunak.

BEZEROAK

Bezeroen kasuan, araua urrezkoa da: eleaniztasunak eleaniztasun, bezeroaren hizkuntza erabili behar da salmentetan arrakasta izateko. Modu zuzenean esplikatu zuen Willy Brandt Alemaniako Errepublika Federaleko kantziler ohiak: «If I am selling to you, then I speak your language, aber wenn du mir etwas verkaufst, dan mußt du Deutsch sprechen». Alegia: «Zuri saltzen dizudanean, ingelesa erabiliko dut, baina zuk zerbait niri saldu nahi badidazu, alemana erabili beharko duzu».

«Salerosketa harremanetan elkar ulertzea nahikoa dela uste dutenak erratuta daude», dio Aiestak, bi hamarkadatan pilatutako esperientzian oinarrituta. Kontsumitzailea bere indarraz jabetu beharraz hitz egin du Iñigo Fernandez Ostolazak. «Konturatu behar dugu bezero garenean botere posizio batean gaudela. Gure patrikarekin gauza asko esaten dizkiegu enpresei: merkatuak elkarrizketak dira». Haren ustez, ordea, euskaldunek orokorrean ez dute ez saritzen ez zigortzen euskaraz edo erdaraz egiten dion enpresa. «Zoritxarrez, ez gaude sentsibilizatuta gai horrekin».

Konpainiak, gainera, inoiz baino sentiberagoak dira orain, oso adi daudelako haiei buruz sare sozialetan esaten denari. «Igual euskararen aktibismoa ere aldatu behar da», Fernandez Ostolazak dioenez. «Beharbada eraginkorragoa da ondo idatzitako txio bat Twitteren edo Instagramen, eta ez beti salatzen, baizik eta esaten: zure kontsumitzailea naiz, eta nahi nuke zuk niri nire hizkuntzan hitz egitea».

LANGILEAK

Bestalde, Karmelo Aiestak nabarmendu du enpresaren barne hizkuntzaren hautuaren helburu nagusiak produktibitatea eta eraginkortasuna direla. Hizkuntza estrategiak langileen integrazioa eta enpresarekiko identifikazioa indar dezake. Horregatik besarkatu du GKN Erresuma Batuko autogintzako eta aeronautikako multinazionalak euskararen erabilera, esate baterako, Zumaiako lantegian (Gipuzkoa).

Keinu bat, adibide gisa. Iazko azaroan, GKN Automotive adarreko zuzendari berria aukeratu zuten Londresen, Liam Butterworth. Aurkezteko gutuna bidali zion konpainiako langile bakoitzari, eta Zumaiakoei euskarazko karta bidali zien ingelesezkoarekin eta gaztelerazkoarekin batera. «Ingalaterratik bidaltzen dizkieten komunikazioak, sistematikoki, euskaraz eta gazteleraz datoz». GKNk 58.000 langile ditu mundu guztian, eta bere bezero nagusiak Toyota, General Motors, Ford eta tamaina horretako erraldoiak dira.

TALENTUA

ERAKARTZEA

Hizkuntza estrategiak eragin handia izan lezake, halaber, beharginak enpresara erakartzeko. «Hamar urte barruko talentu handiko profesional gazte horiek zer baloratuko dute?», galdera egin du Igone Bastarrika Salegik, Emuneko aholkulariak. Eta hiru zehar-lerro aipatu ditu: «Enpresan genero politika jator batzuk edukitzea; ingurumen politika jator batzuk edukitzea; eta, maila berean, tokiko hizkuntzan eta kulturan errotuta dagoen enpresa bat izatea».

Datu demografikoak eta berrikuntza teknologikoaren joerak kontuan hartuta, konpainia batzuek zailtasunak aurreikusten dituzte epe ertainera lanpostu kualifikatuak betetzeko. «Teknologia aurreratuarekin lan egiten duten enpresak eta zentroak jabetzen dira hemengo ingeniari onenak Alemaniara doazela. Zelan erakarri bueltan datozenean? Ibilbide profesionala euren hizkuntzan garatzeko aukera ematea balio erantsi bat da langile gaztearentzat».