Ikuspegi ekonomikotik ere, samurtasun gutxi. Oraindik indarrean daude bere garaian Donald Trumpen administrazioak ezarritako muga zergak. Horri gehitu zaie iazko urte bukaeran AEBek mikrotxipen inguruan hartutako jarrera: Estatu Batuek oztopatu egin nahi dituzte txip aurreratuenen Txinarako esportazioak, argudiatuta osagai militarretarako eta adimen artifizialerako erabil daitezkeela. Aste honetan bertan etorri da erantzuna, Txinak esportazio kontrola ezarri baitie hain zuzen txipak egiteko erabiltzen diren bi lehengairi: galioari eta germanioari.
Jokaleku horretan iritsi zen atzo Janet Yellen AEBetako Altxorreko idazkaria Pekinera, eta igandera arte luzatuko da bisita. Yellenen asmoa da txinatarrei azaltzea mikrotxipen Txinarako esportazioen debekua «segurtasun nazionaleko» kontua dela; helburua ez dela Txinako ekonomiari kalte egitea, ezta ikuspegi ekonomikotik AEBek abantaila hartzea ere, baizik eta hornikuntza iturriak dibertsifikatzea».
Baina, itxura guztien arabera, bisitaren xede nagusia bi herrialdeen arteko komunikazio kanalei zabalik eustea da, eta nolabait tentsioaren goraldia etetea. Horregatik dago pragmatismo ekonomikoa mahai gainean: ikuspegi ekonomikotik horren lotuta dauden herrialdeei ez zaie komeni tentsioak urrunegira eramatea, bientzako izan baitaiteke kaltegarri. Yellenek asteak daramatza hori adierazten.
Ildo horretan, bidaia honen aurretik, orain dela hiru aste, Anthony Blinken AEBetako Estatu idazkariak egin zuen bisita Txinara, eta Xi Jinpingekin bildu zen. Yellen gaur elkartzekoa da Li Qiang lehen ministroarekin.
Hamar urte bete ditu EmakumeEkinek; nolako sasoia du?
Ona. 150 bazkide ditugu, gehienak Bizkaian. Helburua hasierako bera da: emakume ekintzaileen egitasmoak ikusaraztea eta bide horretan dituzten oztopoak azaleratzea. Azpian genero geruza bat duten trabak identifikatzen ditugu, emakume ekintzaileoi enpresa munduan berdintasunez ekitea eragozten baitigute.
Ekintzaile izatea ausardia kontua ere bada. Are gehiago emakumeentzat?
Ausardia behar da, baina baita ondo planifikatzea ere, argi ikustea zer egin nahi duzun… Baina gauzak egiteko modu asko daude. Ez duzu dena alboratu behar ekintzaile izateko; konbinatu dezakezu. Beste lan bat duzun bitartean ere ekin diezaiokezu, beste jende batekin elkartu, sarean lan egin. Mila modu daude. Ekintzailetzaren barruan dagoen aniztasuna ikusarazi behar da; askotan, eredu hegemoniko kapitalistak bakarrik ikusten dira, eta errealitatea askoz aberatsagoa da.
Emakumeen ekiteko modua ezberdina al da?
Bai. Estruktura txikiagoak izan ohi ditugu, eta sarean lan egiteko joera handiagoa dugu. Negozioari ekitea prozesu bakartia da. EmakumeEkin-en metodologiaren zati bat horri aurre egitea da: esperientziez aritzea, galderak egin ahal izatea… Beste bazkideen esperientzian oinarrituta egiten dugu lan; beste batek ikasi duena oso aberasgarria izan daiteke zuretzat.
Miren Lauzirika zure aurrekoak ere askotan aipatzen zuen ekintzailearen bakardadea.
Errealitate bat baita. Elkartea bost emakume ekintzailek sortu zuten, bostei gertatzen zitzaizkien gauzak detektatu zituztelako. Halakoetan ikusten da emakumeak nola hezi gaituzten. Gizarteak ezartzen dituen rolen eta estereotipoen zamak arrastoa uzten du. Eta ekiteko garaian ere bai: geure buruarengan dugun konfiantza, saltzeko modua…
Nola ekiten diozue emakumeek?
Zerbitzu sektorean askoz gehiago ekiten diogu. Azken ikerketen arabera, andreek inpaktu soziala duten enpresak sortzeko joera handiagoa dugu. Era berean, desoreka asko ditugu detektatuak.
Esaterako?
Ekintzailetasunean dagoen genero arrakala ikertu dadin eskatu genuen iaz: zenbat fakturatzen du gizon batek sektore jakin batean lehen urteetan, eta zenbat emakume batek? Desoreka dagoela uste dugu, eta aztertu dadin nahi dugu, gero neurriak hartzeko.
Gizon baino emakume ekintzaile gehiago daudela diozue.
Ikerketek diote hala dela. Aurreko bi urteetan, kopurua antzekoa zen, eta, aurten, emakumeek gaina hartuko dugu. Baina, tira, kopurutik harago baldintzei begiratu behar zaie, neurketa kualitatiboa egin. Kapitalarekin ekin behar bazaio, gizonak 30.000 eurorekin hasten dira batez beste, eta gu, 16.000rekin. Diru gutxiagorekin ekiteko joera dugu, arrisku txikiagoak hartuz. Finantzaketa eskatzera zoazenean, badirudi errazago jartzen zaituztela auzitan; azalpen gehiago eman behar dituzu. Beti gehiago demostratu behar dugu, eta hori oso nekagarria da.
Emakume eta gizon ekintzaileen artean alde handia al dago?
Emakume ekintzailearen profila 43 urtekoa da, gizonezko ekintzaileena baino urtebete gazteagoa. Amatasunak eta kontziliazioak garrantzi handia dute erabakian, emakume asko ekintzaile bihurtzen baitira amatasunarekin zerikusia duten zaintza lanek hainbesteko arreta eskatzen ez dietenean. Hori bi ahoko ezpata da: ekiten diozu malgutasun handiagoa izateko itxaropenarekin, kontziliatu ahal izateko, eta gero ez zaude ez batera ez bestera. Askotan, lan ordutegia eskola ordutegiarena araberakoa da, eta hori muga bat da negozioa garatzeko.
Estereotipo eta mikromatxismoek pisu handia al dute hasierako harremanetan?
Bai. Oraindik eragina du emakumea edo gizona izan. Are gehiago, baita bilera arruntetan ere. Enpresetako beste arduradun batzuekin elkartzen bazara, badirudi zure ahotsak indar gutxiago duela eta zeure burua erakutsi behar duzula. Ekintzaile gisa zer egin behar duzun esaten dizute.
Beste lan bat duten emakume ekintzaileen kasua aipatu duzu.
Gero eta gehiago dira eta. Emakume horrek lan bat du, baina aldi berean egitasmo batean sartzen da: sarean, lantaldean… Azpiegiturak txikiak dira, baina asko, eta, denak batzen badituzu, motor ekonomikoetako bat gara. Dirua mugitzen dugu.
Zeintzuk dira egun ekintzaileek dituzten arazo handienak?
Lehen hilabete eta urteei eusteko erremintaren bat gehiago behar dela uste dut. Horretara bideraturiko laguntzak eskatuko nituzke, bermaturiko errentaren bat edo. Hiru urte pasa daitezke lehen soldata ikusten duzunerako. Denbora horri eusteko koltxoi onik izan ezean, oso luze egin daiteke epe hori.
Ekiteak ere porrota ekar dezake. Prozesuaren parte da. Emakumeen porrota ezberdina al da?
Egitasmo bat muntatzean, emakumeok konfiantza txikiagoa dugu geure buruarengan, eta hori argi ikusten da gure lanari prezioa jartzeko garaian. Kosta egiten zaigu gure lanari bidezko prezioa jartzea; esaterako, zerbitzuetan. Gertatzen da ekintzaileari gustatu egiten zaiola bere lana, eta horregatik ez dio ematen duen balioa. Hor zantzu batzuk ditugu identifikatuak; de facto merkatzen dute bere lana. Esaterako, aurrekontu bat eskatzen diote; zenbakiak egin, eta 3.500 euro ateratzen dira. Eta ekintzaileak uste du: «Hau ez didate ordainduko: 2.500 jarriko dut». Aurkeztu aurretik, bere burua prekarizatzen du. Halakoak ikustean, EmakumeEkin-en erremintak ematen dizkiegu: «Prezioa jaisteko gogoa baduzu, igo ezazu». Edo beste bazkide bati galdetu. Gure bilera batean hori zenbati gertatu zaien galdetu genuenean, makina bat bazkidek altxatu zuten eskua.
Tenperatura igoerek eragina dute lan baldintzetan, eta, beraz, enpresek, lan arriskuen prebentzioa egitean, kontuan izan beharko lituzkete tenperatura eta ingurune kondizioak. Lantokien baldintzei buruzko araudia 1997koa da, eta ingurumen baldintzak zehazten ditu; hots, muga batzuk ezartzen ditu. Gainerakoan, ordea, ez du neurririk proposatzen. Enpresei eskatzen die arriskuen inguruko neurketa bat egiteko, eta horren araberako neurriak ezartzeko. Hainbat eragileren arabera, baina, enpresek ez dituzte horiek egoki osatu eta betetzen.
Hori jakinik, Hego Euskal Herrian lantokietako beroaren arazoari aurre egiteko gida bat osatu berri du LAB sindikatuak. Inko Iriarte San Vicente lan osasuneko arduradunaren arabera, gida sindikal bat da, langilearen segurtasuna bermatu nahi duena, eta, horretarako, oinarri tekniko eta juridiko jakin batzuk dituena; hots, berme juridikoak eskaintzen dituena. «Gida honekin patronalari eta enpresariei txosten zientifikoak egiteko exijitzen diegu, legeak eskatzen duen bezala».
Haren arabera, borondate politikoa falta da, eta enpresa gehienek ez dituzte beharrezko prebentzio neurriak hartzen. «Guk zer egin dugu? Atrebitu gara neurriak proposatzen. Planteatu dugu sentsazio termiko jakin batekin pausaldi batzuk egiten hastea, eta, une jakin batean, legearen beraren artikulu bati eutsiz, aktibitatea bertan behera uztea». Lan prebentzioko legearen 21. artikulua oinarri hartuta proposatu dute aukera hori, hain zuzen; eta helburu argi bat du: «Enpresariak ikusi behar du arriskuak murriztea merkeagoa dela ekintza sindikala baino».
Prebentzio legeak jasotzen duenez, lantokietan arriskuak ebaluatu behar dira; tartean daude arrisku higienikoak, eta hor sartzen dira arrisku fisikoak: zarata, bibrazioa eta tenperatura. «Araudiak neurketak egiteko bide ezberdinak proposatzen ditu, hautuzkoak, eta enpresariei esaten die horiek ebaluatu eta neurriak proposatu behar dituztela. Zer gertatzen da? Ez dela egiten». Irmo gaitzetsi du enpresarien jarrera; salatu du administrazioak araudiak betearazteko baliabiderik ez duela jartzen, eta uste du hori erabaki politiko bat dela: «27 urte daramatzate, orokorrean, prebentzioari jaramonik egin gabe. Enpresariak oso ondo daki betetzen ez badu ez zaiola ezer pasatuko. Eta patronalaren partetik jaso dugun kezka bakarra da argindarraren kontsumo handiagoa izango dutela; ez dute sekula adierazten osasunaren inguruko kezka».
Ohartarazi du kontsumo ereduak eragina izan duela klima aldaketan, eta, horren ondorioz, bero kolpeak gero eta ohikoagoak izango direla. Erantzuteko beharra nabarmendu du, langileak babeste aldera. «Ez gaude konfort arrisku baten aurrean, arrisku higieniko baten aurrean gaude, muturreko egoera batean, heriotza ere eragin dezakeena». Beraz, gidan neurri progresibo batzuk planteatu dituzte; taula bat osatu dute baldintzen arabera hartu beharreko neurriekin. Gainera, ordezkariak trebatuko dituzte sentsazio termikoaren aldagaiak detektatu eta neurtzeko.
Aitor Gisasola Osalan erakundeko lan osasuneko arduradunak ere adierazi du enpresarena dela araudia betetzeko ardura, eta lan arriskuak identifikatu, ebaluatu eta horiei aurre egiteko neurriak jarri behar dituela: «Betebehar bat da, eta ez bada egiten, lan ikuskaritzak isunak jar diezazkioke; dena den, argi dago lan ikuskaritza ezin dela milaka enpresatara joan. Norberak du ardura». Baikorrago agertu da, eta espero du enpresek beteko dituztela emandako gomendioak.
Amelia Aguilar NOPLOI Nafarroako Osasun Publikoaren eta Lan Osasunaren Institutuko teknikariaren arabera, berriz, aldaketa egon da azken urteetan, eta enpresek kezka handiagoa erakutsi dute. Uste du arazoa gizarteratu eta egoerari nola aurre egin ezagutarazteko egindako lanaren emaitza izan dela. Adierazi du enpresak pixkanaka ari direla arriskuak identifikatu eta neurri zehatzak ezartzen. «Hobetze joera bat sumatzen ari gara». Hain zuzen, NOPLOIk beroarekin zein hotzarekin arazoak izan ditzaketen 245 enpresaren egoera aztertu zuen 2019tik 2021era. Emaitzak deigarriak izan ziren: enpresen %85ek aitortu zuten muturreko tenperaturekiko esposizioa zutela, baina soilik %24k identifikatu zuten modu egokian estres termikoa zuela.
Iriartek, berriz, esan du fokua ezin dela jarri muturreko egoeretan. Hain zuzen, 1997ko dekretua moldatu eta onartu zen maiatzean, eta dekretuan planteatzen dute ingurumen baldintzen arabera aire zabaleko lanetan jarduera etetea ere. «Muturreko egoeraz bakarrik ari da, eta hau ez da zuria edo beltza. Arrisku maila ezberdinak hartu behar dira kontuan, prebentzioaren printzipioei so eginez». Funtsean, arriskua kontrolatzea da LABen planteamendua.
Hala ere, Aguilarrek uste du dekretu horren moldaketa urrats garrantzitsua dela. Aire zabaleko lanen inguruko xedapen gehigarri bat gehitu dute dekretuan, ingurune baldintzen eragina jasotzen duena. «Lehen gida teknikoan esplikatzen zituzten, baina hori ez da derrigorrez betetzekoa. Testu artikulatuak eta xedapenetakoak, aldiz, bai. Beraz, ingurune baldintzak, lanaren ezaugarriak eta langileen ezaugarri pertsonalak kontuan izan behar dira».
Sentsazio termikoa
Beroak eragina du langileen osasunean, baina zer ondorio ditu? Azaldu dutenez, sentsazio termikoa hartu behar da aintzat. Hau da, tenperatura eta hezetasuna. Iriarte: «Isurialde atlantikoan izaten den hezetasun mailarekin, 30-32 graduko beroa gogorra izan daiteke eta gaizki pasa; Nafarroa hegoaldean, aldiz, horiek baino tenperatura beroagoak jasan ditzakegu, askoz ere giro lehorragoa delako. Hori da sentsazio termikoa». Beharrezkoa da hori aintzat hartzea neurriak ezartzeko orduan. LABeko kideak ohartarazi du beroak gorputzean eragin «zuzena eta latza» izan dezakeela.
Osalaneko lan osasunaren arduradunak, berriz, ondorio batzuk zerrendatu ditu: deshidratazioa, karranpak, sinkopea, akidura… Eta, larriena: bero kolpea: «Larria da; 40 gradutik gorako gorputz tenperatura izaten da, sukar handia, arnasketa eta pultsu azkarra, konbultsioak ere izan daitezke, goragalea… Batzuetan, baita haluzinazioak ere».
Horiek prebenitzeko, gomendio batzuk eman dituzte, eta urtero osatzen dute beroaren aurkako plana. Nafarroan ere, txosten batean bildu dituzte langileen osasuna zaintzeko orientabideak. Osalaneko teknikariak aipatu du neurri kolektiboak eta indibidualak daudela. Esaterako, lantokia aireztatzea, itzala sortzeko bitartekoak jartzea, lan prozesuak aldatzea, txandak ezartzea, atsedenaldiak hartzea… eta muturreko kasuetan, jarduna etetea. Garrantzitsutzat jo du langile bakoitzaren osasun egoera ere aintzat hartzea.
Tenperaturen igoerekin «kezkatuta» agertu da Gisasola. Uste du funtsezkoa dela prebenitzea eta arriskuez informatzea, baita eragileei, enpresariei eta langileei formakuntza eskaintzea ere. Ados agertu dira Iriarte eta Aguilar. Beste kezka bat ere agertu du NOPLOIko teknikariak: langile zaurgarriak. Uste du arreta berezia jarri behar dela haiengan, eta neurri espezifikoak hartu. «Bide horretan asko dugu egiteko».
«Hegazkin baten hegal bat bezalakoa da, baina, albora jarri beharrean, zutik jartzen dugu». Azalpena Sabino Jose Chapero Bound 4 Blueko ingeniariarena da. «Aire kantitate txiki bat xurgatzen du belak, fluxua belaren azalerara itsatsi eta bertan eusteko adina. Horrek propultsio gehigarria ematen dio ontziari». Oinarrizko aeronautika kontzeptuak dira, eta, haren esanetan, urte luzeko ikerketa dago atzean.
Bilboko portuan hirugarren prototipoa jarri du enpresak. EEMS Traveller Herbeheretako kargaontzian instalatu dituzte. 90 metroko itsasontzi bat da, eta Amasus itsaso garraio konpainia da jabea. Atzo bertan Aveirorako (Portugal) bidea hasi zuen; han karga hartuko du, eta Anberesera joango da. «Eskifaian gure bi langile joango dira», aurreratu du. «Urtebetez itsasontziaren errendimendua neurtuko dugu prototipoaren eraginkortasun maila zenbatekoa den neurtzeko».
Kargaontzikoa hirugarren prototipoa da, eta bi bela konbinatzen dituen aurrenekoa. Aurretik arrantzontzi batean jarri zuten, eta hurrengo asmoa autoak garraiatzeko ontzi batean jartzea da. Horrek 22 metroko hiru bela izango ditu, eta oraindik ez dute erabaki non egingo duten muntaketa lana. Oraingoan, Bilboko portuak utzi die kaia, eta Toro y Betolaza zamaketa enpresaren garabiak erabili dituzte. «Bilbo puntu estrategikoa da guretzat. Haizea Winden planta hementxe bertan dugu, eta azpiegitura oso aproposa da».
Teknologia Bound 4 Bluerena da, baina belaren metalezko edukiontzia Haizea Windek neurrira eginikoa da. «Edozein motatako itsasontzietan jar daitezke bela hauek: arrantzontzi handi eta txikiak, petroliontziak… hala eraiki aurretik nola ondoren. Asmoa mota bakoitzeko ontzi banatan instalatzea da, kalkuluak egiten jarraitzeko». Bela finkoa dela diote, tolesgarria ez delako, baina horrek ez du esan nahi mugitzen ez denik. Belak, eragina izan dezan, haizearen arabera mugitu behar du, eta ezker eta eskuin biratzeko mekanismo bat du.
Chaperok nabarmendu duenez, euskal ontzioletan egin ohi diren itsasontzietara —atunontziak, plataforma eolikoetara joatekoak…— arazorik gabe egokituko lirateke. Are gehiago, eraiki aurretik edo ondoren jar daitezke belak. EEMS Travellerrari zortzi jarri zizkioten orduan; hori bai, ordurako oinarria ezarria zioten popa inguran. Eta prezioa? Zenbat balio du? Ez du esan, baina argi utzi du Espainiako portu elkarteko diru laguntzarik gabe ezingo luketela prototipoa garatu.
Auto elektrikoei dagokienez, Tolaretxipi eta Morgado bat datoz: oraindik ere ez dute herritarren interesa piztu. Kargalekuen falta eta autoen autonomia apala dira, haien ustez, erosleen kezka nagusiak. Hala ere, itxaropentsu daude, eta uste dute gero eta auto elektriko gehiago salduko direla pixkanaka. «Bateria kargatzeko beldurra amaitzea da auto elektrikoen industriaren helburuetako bat urte honen bukaerarako», zehaztu du Volvoko salmenta buruak.
Hornidura arazoek autogintza bete-betean astindu zuten arren, arazo hori arindu da. Saltzaileek diote jada normal funtzionatu dezaketela, eta, pieza oso espezifiko batzuk izan ezik, gainontzekoak luze gabe izaten dira eskuragarri. Txipen inguruko arazoak eta bereziki Taiwango esportazioen faltak zuzenean eta zeharka eragin dute autogintzan. Horrez gain, salmentetan eragin negatiboa izan du auto berriak eta bigarren eskukoak garestitu izanak, baita bankuen maileguen interesak igo izanak ere, Morgadok eta Tolaretxipik diotenez.
«2021. urtea oso ona izan zen kontzesionarioentzat. Orain, egoera ez da hain ona, baina autoak saltzen dira», azaldu du Morgadok. Haren arabera, erosle gehienek konbustio autoak hautatzen dituzte oraindik ere. Tolaretxipiren esanetan, auto merkeenak eta txikienak saltzen dira gehien.