Bihar behin betiko itzaliko dituzte Alemaniako azken hiru zentral nuklearrak. Halere, bada herritarrak kezkatzen dituen kontu bat: zer egingo dute zentral horiek sortutako hondakin erradioaktiboekin? Izan ere, zentral nuklear guztiak itzalita egongo diren arren, horien arrastoak ez dira egun batetik bestera desagertuko, ezta arriskuak ere.

Bada, hondakin horiek guztiak biltegiratzeko espazio seguru baten bila dabil Alemaniako Gobernua. Handia izan beharko du, izan ere, zenbait adituren arabera, ehun igerileku olinpiko bete litezke hondakin guztiekin.

Tokiko zenbait hedabidek aurreratu dutenez, gobernuaren asmoa da hondakinak Konrad burdin meategi izandakoan gordetzea. Salzgitter hirian dago, Saxonia Behereko hego-ekialdean. 2027. urtean egongo da horretarako prest, eta 303.000 metro kubo hondakin gordeko dituzte hor.

Hondakin erradioaktiboek zelula bizien material genetikoa aldatu edo hari kalte egin diezaiokete. Erradiazio dosi txikiek leuzemia eta bestelako minbiziak eragin ditzakete, eta, denbora gutxian erradiazio dosi handi bat jasanez gero, osasun arazoak unean bertan edo egun gutxira agertu daitezke. Kasu okerrenean, berehalako heriotza eragin dezake.

Beldurra eta kezka nagusi

Energia nuklearraren aurkako jarrerak babes handia du Alemanian. Fukushiman 2011n izandako istripu nuklearrak nabarmen areagotu zuen jarrera hori, eta beldurra zabaldu zuen herritarren artean. Beldur hori lausotuko du aro nuklearraren amaierak, baina ez du guztiz desagerraraziko.

Bada, EB Europako Batasunean ekoizten den energia guztiaren %30 da nuklearra. Guztira 130 zentral daude, hamalau herrialdetan banatuta. Alemania ipar-mendebaldeko herritarrek horietako bat dute kilometro gutxira; Belgikako Tihange zentral nuklearra. Halaber, beldurra are gehiago hauspotu du Ukrainako Gerrak. Zenbait adituren arabera, zentral nuklearren aurkako eraso posible batek —bonbardaketa batek, kasurako— kezka eragiten du herritarren artean.

Zentral nuklearrek 60 urtez hornitu dituzte Alemaniako hiru belaunaldiren etxeak, kaleak eta saltokiak. 1960. urtean Energia Atomikoaren Legea onartu, eta energia nuklearra lehenetsi eta hauspotu zuen Mendebaldeko Alemaniako Gobernuak. Baina, ordu gutxi batzuk barru, oraindik piztuta dauden azken hiru zentral nuklearrak itzaliko dituzte: Isar 2, Neckarwestheim 2 eta Emsland. Horiek hala, bihar amaituko da Alemaniako energia nuklearraren aroa.

Herrialdeko zentral nuklear guztien jarduna 2022ko abenduaren 31 baino lehen etetea zen Alemaniako Gobernuaren asmoa. Baina Ukrainako Gerraren eta Errusiatik iritsitako gasaren murrizketen ondorioz, epemuga hori lau hilabetez luzatzearen alde bozkatu zuen parlamentuko gehiengoak iazko azaroaren 11n.

BEE Alemaniako Energia Berriztagarrien Federazioko zuzendari Wolfram Axthelmen arabera, ezinbestekoa da energia nuklearra amaitzea, baita beste energia iturri batzuk erabiltzea ere. Bada, aro bat bukatzen denean, derrigor hasten da beste bat, eta iturri berriztagarriak dira bihar Alemanian hasiko den etapa energetikoaren ikur.

Axthelmen ustez, zentral nuklearrak ez dira beharrezkoak Alemania hornitzeko. Horretarako, nahikoak lirateke haize eta eguzki bidezko energiak. Datu esanguratsu bat ere gehitu du: «Gaur egun, energia berriztagarrien esku dago Alemanian ekoizten den elektrizitatearen %50».

Hain justu, BEEk bultzatzen duen ekimena bat dator Angela Merkel Alemaniako kantziler ohiak sustatu zuen trantsizio energetikorako planarekin. 2010ean jarri zuten abian Energiewende (trantsizio energetikoa) egitasmoa. Baztertu egiten ditu erregai fosilak eta energia nuklearra, eta berriztagarrien alde egiten du. Batez ere, energia eolikoa eta eguzki bidezkoa lehenesten ditu.

Planak helburu argi bat du: mende honen erdirako Alemaniako energia iturrien %80 berriztagarriak izatea. Gaur-gaurkoz ez dira kopuru horretara iritsi, baina Axthelmek iritzi dio lan ona egiten ari dela gobernua, eta «bide onetik» doala. «Energia iturri berriztagarri sendoak ditugu. Gobernu federalak lur horiek eskaintzen dituzten aukera guztiak baliatu behar ditu. Energia eolikoaz eta eguzki bidezkoaz gain, geotermikoak ere indar handia du», azaldu du.

Halere, herritarren artean zalantza da nagusi. Zenbait ikerketaren arabera, gehiengoak ez du uste energia berriztagarriek Alemania osoko behar energetikoei erantzuteko ahalmena dutenik. «Herritarren zati handi batek egiten du energia berriztagarrien alde, baina elektrizitatearen prezioek gora egingo duten beldur dira», adierazi du Axthelmek. Halere, berretsi du ez dela zertan igoerarik izan, eta berriztagarriak bultzatuz soilik izango dela posible energia nuklearra eta erregai fosilak behin betiko baztertzea.

Isuriak ez dira eten

Klima larrialdia garrantzi handiko auzia da Alemanian; bai politikoki, bai sozialki. Alderdi ekologistak indar politiko handia izan du azken hamarkadotan, eta Fridays For Future (etorkizunaren aldeko ostiralak) mugimendu ekologistak jarraitzaile andana ditu lurralde osoan. Halere, Alemania da munduan lignito edo ikatz marroi gehien ekoizten duen herrialdea. Eta ikatz mota hori da, hain justu, gehien kutsatzen duten energia iturrietako bat, hots, herrialdeko isurien %20 eragiten ditu.

Horiek hala, ikatz horren erabilera murriztea erabaki zuen gobernuak 70eko hamarkadan, eta amaitutzat nahi luke 2038. urterako. Beste helburu bat ere zehaztu zuten, zera: 1990eko datuekin alderatuta, 2020. urterako karbono dioxido isuriak %40 murriztea. Axthelmen ustez, gobernua abiadura «onean» ari da bidea egiten, baina iaz gora egin zuen lignitoaren erabilerak, eta erdibidean gelditu dira ezarritako helburuak. Ukrainako Gerra piztu zenetik, gero eta gas gutxiago iritsi da Errusiatik Alemaniara, eta energia krisiari aurre egiteko itzalita zeuden zenbait zentral termiko piztu dituzte berriro. Bada, oraindik ere, mundu osoan karbono dioxido gehien isurtzen duen seigarren herrialdea da Alemania.

Lignitoaz gain, iaz nabarmen egin zuen gora gas natural likidotuak ere. Errusiarekiko dependentzia energetikoa murriztu nahian, beste leku batzuetara begira jarri da Olaf Scholz buru duen gobernua. Hein txiki batean bada ere, azken hilabeteotan Norvegiak eta Herbehereek hornitu dute errepublika federala; eta gas natural likidotuzko terminalak eraikitzen hasi dira iparraldean.

Laugarren itzalaldia

Erabakiari itzalaldiaren itzalaldiaren itzalaldia izenez ere deitzen diote herritarrek, ironiaz. Izan ere, herrialdeko zentral nuklear guztiak ixtea ibilbide luzeko asmoa izan da. Alemaniako Gobernuak 2000. urtean iragarri zuen erabakia, SPD Alemaniako Alderdi Sozialdemokratak eta Berdeek hala adostuta. Datarik zehaztu ez zuten arren, asmoa zen zentral guztiak 2021. urtearen bueltan ixtea. Baina, ordutik, bizpahiru aldiz aldatu dute erabateko itxiera gauzatzeko epemuga.

Merkelek 2036. urtera arte luzatu zuen epemuga 2010ean, CDU Batasun Kristau Demokrataren eta FDP Alderdi Demokratiko Liberalaren koalizioa agintean zegoenean. Halere, aldaketak ez zuen luze iraun. Izan ere, handik urtebetera herritarren artean energia nuklearraren aurkako jarrera indartu zuen gertaera bat izan zen: Fukushimako istripu nuklearra. Protesta jendetsuak piztu ziren herrialdean, eta horiek baretzeko batetik, eta Berdeen gorakada politikoa geldotzeko bestetik, Merkelek pauso bat atzera egin, eta 2022. urte amaierara aurreratu zuen itxiera.

Baina bihar itzaliko dituzte, azkenean, herrialdeko zentral nuklear guzti-guztiak. Izan ere, Errusiatik inportatutako gasaren murrizketen eta energia krisiaren ondorioz, Alemaniako Gobernuak lau hilabete gehiagoz mantendu du energia nuklearraren sostengua.

Ferrovialeko akziodunen batzarrak egoitza Herbehereetara eramatea onartu du

Bere aldetik, Maria Chivite Nafarroako Gobernuko presidenteak berretsi du “inbertsioan laguntzeko” prest dagoela Foru Exekutiboa, baina argi utzi du multinazionalari dagokiola proiektua egikaritzeko lanak “bere gain” hartuko dituen edo “kanpora” aterako dituen argitzea.

Europako Parlamentuak berretsi egin du ‘euskal Y’ eta Frantzia abiadura handiko trenbidez lotzeko 2030eko epea

Nafarroako Gobernuak adierazi du Volkswagen Landabenen bateriak muntatzeko lantegia jartzeko lanean ari dela

Urkulluk AHTren interkonexioak aztertuko ditu gaur Frantziako eta Portugalgo enbaxadoreekin. Lehen bilera 14:00etan izango da, Jean-Michel Casa Frantziako enbaxadorearekin, eta bigarrena 17:00etan, João Mira-Gomes Portugalgo enbaxadorearekin. Madrilen dituzten enbaxadetan egingo dira batzarrak.

ArcelorMittalek aldi baterako lan-erregulazioa adostu du sei hilabeterako, tartean Etxebarri eta Lesakarako. Aldi baterako lan-erregulazioko espedienteak Gijon, Aviles, Sagunto, Etxebarri eta Lesakako 7.000 langile ingururi eragingo die.

Munduko potentzia nagusia izateko lehia gero eta agerikoan, beste fronte bat ireki dute AEBek eta Txinak: herrialde pobreen zorrarena. Zehatzago esateko, zer ardura duten batak eta besteak zorrak itotako herrialde pobreei zama arintzeko orduan, eta nola jokatu behar duten NDF Nazioarteko Diru Funtsak eta MB Munduko Bankuak.

Zorraren arazoa indarrez itzuli da herrialde pobreetara, pandemiaren eta inflazio handiaren eskutik. Saharaz hegoaldeko herrialdeen erdiek dituzte arazoak beren kanpo zorra ordaintzeko, eta ez dira bakarrak. Auzitan dago ere Pakistan eta Egipto ordaintzeko gai izango diren, baina egoera okerrena Sri Lankak du. Iaz kanpo zorra pagatzeari utzi zion, eta haren aurretik erabaki hori bera hartu dute Zambiak eta Ghanak.

Asteartean Debt Justice taldeak kaleratutako txosten batek dio munduko 91 herrialde pobreenetan beren diru sarreren %16 erabili beharko dituztela aurten beren kanpo zorra ordaintzeko. Kopururik handiena da 1998az geroztik, eta are handiagoa izango da 2024an, %17ra iritsiko baita.

Kanpo zorrari gehitu behar zaio estatuek beren mugen barruko hartzekodunekin daukatena. Bata eta bestea ordaintzea gero eta garestiagoa da, inflazioari aurre egiteko interes tasak bizkor handitu direlako, eta horregatik Debt Justicek zorrak «bizkor eta sakon» barkatzeko eskatu du. Hori gertatu zen 1990eko eta 2000ko hamarkadetan, eta, horren ondorioz, Saharaz hegoaldeko herrialdeen zorra BPGaren %43tik %23ra jaitsi zen 2004. urtetik 2022ra.

Baina egoera aldatu egin da. Orduan AEBk eta haren Mendebaldeko aliatuak ziren hartzekodun nagusiak —Parisko Club-a—, NDF Nazioarteko Diru Funtsarekin batera. Azken urteetan mailegatzaile berriak agertu dira: inbertitzaile pribatuak, Turkia, India eta, batez ere, Txina. Hura izan da azken hamarkadan herrialde pobreei eta erdibidean daudenei diru gehien utzi diena. XX. mendean AEBek egin zuten moduan, XXI. mendean Txinak diru horrekin handitu nahi izan du munduan duen eragina. Mailegu horietako asko One Belt One Road programaren barruan joan dira. Horrekin, Txinak finantzatu ditu Afrikako herrialdeek eta beste kontinente batzuetakoek egindako azpiegitura handi asko. Obra horiei etekin handia atera die Txinak, askotan eraikuntza lanak Txinako konpainien esku geratu direlako, eta Txinak eskuratu nahi zituen lehengaiak eskuratzeko edo garraiatzeko funtsezkoak izan direlako.

Baina boterearekin batera ardurak ere iristen dira, eta orain, arazoak zabaltzen ari direnean, AEBek ziurtatu dute Txina bere aldetik ez dela ari nahikoa egiten, eta horregatik itxi gabe daudela Zambiaren eta Ghanaren zorraren berregituraketak.

Aste honetan, NDFren eta MBren batzarretan gaia mahai gainean jarri du Janet Yellen AEBetako Altxorreko idazkariak. Gaur dute gaiari buruzko bilera G20ko herrialdeek eta Zor Subirano Globalaren Mahaikoek. Bilera horretan NDFren laguntza izan dezake Yellenek, azken asteetan Kristalina Georgieva erakundeko idazkariak ere «bizkorrago» jokatzeko eskatu baitio Txinari.

Hain zuzen ere, NDFk eta MBk zor berregituraketetan duten zeregina da AEBak eta Txinak zorraren harira duten Gerra Hotzaren arrazoietako bat. Bi erakunde horretako akziodun da Txina ere, baina mesfidantzaz ikusten ditu, AEBen nagusitasunaren tresnatzat baititu. 1944an sortu ziren biak, Bretton Woods konferentziaren ondorioz, eta han erabaki zuten NDFk eta MBk lehentasuna izango dutela zorra kobratzeko.

Hori da, preseski, Txinak aldatu nahi duena: haiek ere zorra barkatu ahal izateko eskatu du. Inbertitzaile pribatu batzuek ere ongi ikusten dute eskaera, eta gogorarazi dute NDFren eta MBren esku dagoela laguntza eskatu duten herrialdeen zorraren %40. Hau da, kopuru handiegia dela berregituraketa batetik kanpo uzteko. Baina Washingtonen ezezko borobila dute. Hark argudiatzen duenez, horrek funtsaren zeregina zapuztuko luke: azken mailegatzailea izatea finantzaketa beste modu batera lortzerik ez dutenentzat eta, interes tasa txikiagoen truke.

Sri Lankaren kasua

Desadostasun horrek eragotzi egiten du zorrak berregituratzeko sistema komun bat ezartzea, baina azken egunotan konpontzeko bidean jarri da agian premia handiena zuen herrialdearen arazoa: Sri Lankarena. Janari, elikagai eta erregai eskasiak gogor jo ditu herritarrak, eta matxinada batek Gotabaya Rajapaksa presidentearen ihesa eragin zuen uztailean.

Iaz, azken bi hamarkadetan kanpo zorra pagatzeari utzi zion Asiako lehen herrialdea bilakatu zen. Zor hori pagatu nahi izango balu, bere diru sarreren %75 erabili beharko lituzke aurten.

Atakatik ateratzeko, NDFren atea jo zuen Sri Lankak, baina hori egin aurretik NDFk eskatu zuen Txinak, beste batzuek bezala, urrats bat egitea, haren Exim bankuari 4.100 milioi dolar zor dizkiolako Sri Lankak, bere kanpo zorraren %11. Presio askoren ondoren, martxoaren hasieran Pekinek iragarri zuen parte hartuko zuela zor horren berregituraketan. Ez du zehaztu nola, baina nahikoa izan da NDFk 2.900 milioi dolarren mailegu bat emateko, ohikoak dituen baldintza gogorren truke: zerga igoera eta laguntza publikoen jaitsiera.

Azken ehun urteetan ia berdin mantendu da lan jardunaldia Mendebaldeko herrialdeetan. Ez dira bete, beraz, John Maynard Keynes ekonomialariak 1930ean iragarritakoa, hots, handik ehun urtera astean hamabost orduz egingo zela lan, batez ere teknologiaren garapenari esker. Teknologiak aurrera asko egin badu ere, urrun dago gaur egun langile gehienek astean hamabost orduz lan egitea.

Lanaldia murrizteko asmoak izan duen geldialdi horri erremedioa jartzeko lanean hasi dira zenbait elkarte, enpresa eta erakunde, herrialde garatuetan bereziki. Jon Bernat Zubiri EHUko Ekonomia Aplikatuko irakaslearen hitzetan, lanaldia murriztea langile mugimenduaren «aldarrikapen historiko» bat da, «oinarrizkoenetako bat». Hala ere, astean lan egiten den denbora gutxitzeak garrantzia galdu du sindikatuen programetan, eta irakasleak onartu du «bigarren mailako aldarrikapen» bihurtu dela. Hori dela eta, uste du lanaldia murrizteko borroka «beste modu batean» berraktibatu dela: «Mundu anglosaxoian hasi den borroka da, oso bisuala, egun bat gutxiago lan egitea eta hiru eguneko asteburua izatea oso deigarria baita. Pedro Gomes Portugalgo esperientzia pilotuaren zuzendariak Friday is the new Saturday (ostirala larunbat berria da) aldarrikatzen du».

Baina, zertarako lan gutxiago egin? Zer onura ditu? Zubirik uste du lanaldia laburtzeak langileengan dituen onurak «aski ezagunak» direla —kontziliaziorako, zaintzarako eta garapen pertsonalerako denbora gehiago izatea—, baina uste du enpresentzat eta estatuarentzat ere onuragarria izango dela.

Denen onerako

Lanaldia murriztuta geratzen diren lanorduen kudeaketa da enpresen gakoa. Zubirik uste du kasu batzuetan lana modu egoki batean berrantolatu besterik ez litzatekeela egin behar lanordu horiek betetzeko, eta sektore presentzialenetan, industrian esaterako, kontratazio gehiago egin beharko lirateke. Hala ere, Frantziako esperientziaren ikerketak erakutsitako emaitzak argigarriak dira: «Asteko lanaldia 35 ordura murriztuta bete gabe utzitako bost edo hiru lanordutik bat betetzeko soilik behar da langile gehiago». Horrek, bestalde, produktibitatearen igoera ekarriko du, Euskal Herrian «aspalditik» geldirik dagoena.

Estatua izango litzateke lanaldiaren murrizketaren beste onuradun bat, ogasunak eta Gizarte Segurantza bereziki. Izan ere, bete gabe geratutako lan denboraren zati bat kontratazio berriekin osatu behar bada, itsulapiko publikoek diru gehiago jasoko lukete PFEZagatik eta gizarte kotizazioengatik. Gainera, langabezia sari gutxiago ordaindu beharko luke administrazioak.

Azkenik, Zubirik uste du kontratazioaren areagotzeak eta denbora gehiago izateak kontsumoa handituko lukeela, eta bestelako zergen bilketa igoarazi; efektu biderkatzaile keynestarraren kontzeptua, finean.

Aldaketarako aukerak

Munduko zenbait herrialdetan hasi dira lau eguneko lan astea probatzen: esaterako, Erresuma Batuan, Amerikako Estatu Batuetan, Brasilen, Zeelanda Berrian, Hegoafrikan eta Australian. Orokorrean, antzeko logikarekin egiten ari dira probak: soldatetan ezin da jaitsierarik egon, eta lanaldia %20 inguru murriztu behar da, enpresaren produktibitatea mantenduz. Portugalen eta Espainian hemendik gutxira hasiko dira esperientzia pilotuak bultzatzen administrazio publikoetatik.

Espainiak jada argitaratu zuen esperientziaren plana, eta hilabete honetan irekiko da deialdia. Hamar milioi euro bideratuko ditu Pedro Sanchezen gobernuak, baina industria enpresek eman ahal izango dute izena soilik. Langileen lanaldia gutxienez %10 murriztu beharko dute, eta lanordu horien kostua estatuak finantzatuko du urtebetez. Hala ere, probarako onartzen dituzten enpresek hitzeman beharko dute bigarren urtean lanaldi murrizketa mantenduko dutela diru laguntzarik gabe. Betetzen ez badute, lehen urtean jasotako diru publiko guztia itzuli beharko dute.

Euskal Herrian, zer?

Ipar zein Hego Euskal Herrian, lanaren inguruko eskumen gehienak Frantziako eta Espainiako gobernuen esku daude; beraz, bertako erakundeek ezin dute lanaldia legez murrizteko neurririk hartu. Idoia Mendia Eusko Jaurlaritzako Lan sailburua, ordea, saiatu zen martxoan gaia Elkarrizketa Sozialaren Mahaira eramaten, baina Confebasken ezezkoarekin egin zuen topo. Edonola ere, proiektu pilotu bat egiteko asmoari eutsi dio. Zubirik uste du negoziazio kolektiboaren bidea dela Euskal Herrian bertan lanaldia murrizteko benetako aukera: «Negoziazio kolektiboaren bitartez lor daiteke gehienezko lan astea aldatzea, nahiz eta pixka bat utopikoa izan; patronala aurka dago. Baina enpresa batzuetan, Iberdrolan adibidez, lanaldia murriztu dute».

Horrez gain, Zubiriren esanetan fiskalitatea ere tresna bat da enpresak lan jardunaldia murriztera bultzatzeko. Izan ere, Hego Euskal Herriko lau foru ogasunek aukera dute halako probak egitera ausartzen diren enpresei zerga hobariak aplikatzeko: «Fiskalitatea oso tresna indartsua da, ez bakarrik dirua biltzeko, baita enpresen jarduna baldintzatzeko ere. Hori da lurralde mailan dugun aukera, negoziazio kolektiboarekin batera».

Zubiriren iritziz, enpresak beti daude prest halako hobariak-eta jasotzeko: «Inor ez da kexu enpresei ematen zaizkien laguntzekin. Pobreentzako diru laguntzekin sortzen den mesfidantza ez da sortzen enpresariei ematen zaizkienekin. Bada, kasu honetan, lagundu ditzagun enpresariak langileentzat onak diren politikak egiten».