Parlamentuko bi ganberen eztabaida erabat baldintzatu du gobernuaren erabaki batek: erretretaren erreforma ez du lege proiektu arrunt gisa tramitatu, Gizarte Segurantzaren aurrekontuaren zuzenketa gisa baizik. Frantziako Konstituzioaren 47.1 artikuluak ematen dio ahal hori gobernuari. Haren bidez, parlamentarien eztabaida gehienez 50 egunekoa izan daiteke.
Eztabaidarako epea laburra izateaz gain, bada erreformaren onarpena edo errefusatzea zailtzen duen beste faktore bat: Asanbleako taldeek 20.000 zuzenketa jarri dizkiote. Horietatik 18.000k Nupes ezkerreko koalizioaren sinadura daukate. Eztabaida trabatzeko taktika horri buruz kexu da gobernua, baina kalean erreformaren aurka protesta egiten ari diren sindikatuak ere ez daude gustura. Zuzenketak gutxitzeko galdegin diete, diputatuek, kalearen presiopean, erreformaren zazpigarren artikuluari buruz iritzia eman dezaten. Artikulu hori da erretretaren adina bi urtez gibeleratu nahi duena eta erreformaren aurkako manifestazioak oso jendetsuak izatearen arrazoi nagusia.
Nupesen barruan ere ez da iritzi bateraturik; bozketa egitearen alde daude sozialistak, berdeak eta komunistak, baina zalantza gehiago ditu LFI Frantzia Intsumisoak. Bozketaren arriskuez ohartarazi dute batzuek, uste baitute baiezkoa aterako balitz nolabaiteko legitimotasuna lortuko lukeela gobernuak. Beste batzuek, Jean Luc Melenchon LFIko burua barne, debatea nahaspilatzearen alde daude.
Hala ere, eskaerari hein batean erantzun dio Nupesek: astelehen gauean bigarren artikuluari jarritako 1.300 zuzenketa kendu zituzten. Ikusteko dago, ordea, ostiralean iritsiko al diren zazpigarren artikulura, atzo arratsaldean bigarren artikuluaren eztabaidarekin jarraitzen zuten eta.
Gobernuak ere ez daki zehatz-mehatz zer gertatuko den bozketa horretan. Azken egunotan badirudi lortu duela gehiengoan zeuden ahots kritikoak isilaraztea, baina ikusteko dago nahiko babesa lortuko ote duen LR Errepublikanoen 61 diputatuen aldetik. Eskuindarren zuzendaritza bildu egin zen atzo goizean, eta Eric Ciotti burua saiatu zen aldeko boto baterako konpromisoa lortzen. Eskuratu zuen, baina kontrako botoa eman zuten diputatu batzuek. Elisabeth Borne lehen ministroak beste kontzesio bat egin die eskuindarrei, aldeko botoa lortzeko: 16 eta 18 urte artean lanean hasi eta gutxienez 43 urtez lan egin dutenei jubilazioa aurreratzea.
Zigorrak eta barkamenak
Asanbleako debateak gordinak izaten ari dira. Diputatu batek, LFI Frantzia Intsumisoko Thomas Portesek, hamabost egunez Asanbleatik ez agertzeko zigorra jaso du, Olivier Dussopt Lan ministroa aurpegia marraztua zuen puxika bat zapaltzen ari zen txio bat argitaratzeagatik. LFIko Aurelien Saintoulek barkamena eskatu behar izan zion Dussopti berari, «hiltzaile» deitu ziolako.
Inbertsio hori, besteak beste, Landabenen pabiloi bat egiteko baliatuko da. VWek Sagunton (Valentzia, Herrialde Katalanak) bateria fabrika bat eraikiko du, eta hango bateriak bildu eta muntatuko dira pabiloi horretan. 10.800 metro koadro izango ditu, eta gainerako produkzio katearekin lotuko duen 187 metroko konexio gune bat izango du. Azken hilabeteotan, garrantzitsutzat jo dute baterien muntatzea Iruñeak hartzea, bai fabrikaren lanpostuei begira, bai eta hornidura parkeari begira ere.
Eraikin berri horrez gain, egun logistikarako erabiltzen den pabiloia txapa eta produkzio gunea handitzeko baliatuko da. Autoak margotzeko tailerra ere handitu egingo da, eta bi produkzio lerroei eutsiko zaie, bertan txertatuko baita elektrikorako lerroa. Autoak garraiatzeko trenbidea egokitu egin beharko da, eta 40 milioi euroko inbertsio hori bere gain hartuko du Nafarroako Gobernuak.
Enpresak dioenez, fabrikak urtean gehienez 400.000 auto ekoizteko ahalmenari eutsiko dio, eta asmoa da batez beste 300.000 auto egitea, betiere merkatuaren erantzunaren arabera. Iruñeko inbertsioa Martorellgo (Bartzelona, Herrialde Katalanak) eta Saguntoko proiektuei loturik dago. Bartzelonako Seaten fabrikan auto elektrikora egokitzeko 3.000 milioi euro inguru inbertituko ditu, eta Sagunton bateria fabrika egiteko, beste 3.000 milioi euro —beste hainbat bazkiderekin elkarlanean—.
Langileen batzordeko ordezkari batzuk «ustekabean» harrapatu ditu, komunikabideen bidez izan baitute horren berri, eta ez zuzendaritzaren ahotik. ELAko Igor Peñalverren ustez, «albiste ona da», baina ikusteko dago orain zuzendaritzaren proposamena baldintzatua den edo ez. Peñalverren arabera, auto produkzioaren zenbatekoa da gakoa, enpleguari eutsi ahalko zaion jakiteko.
LABeko Raul Portilloren arabera, «logikoa eta ona» da Iruñeak bere gain hartzea baterien muntatzea, Saguntoko fabrikaren atzean autogile gehiago daudelako —adibidez, Ford—, eta VWek etorkizunean erabakitzeko autonomiari eutsi nahi izan diolako. Portillo kexu da orain arte zuzendaritzak informaziorik ez duelako eman, eta ez du uste halabeharra denik albistea hauteskunde sindikalen bezperan etortzea.
Izan ere, bihar 5.000 langile inguruk langileen batzordeko 31 ordezkari hautatuko dituzte. Aspaldidanik UGT da nagusi Landabenen; egun hamabi ordezkari ditu. CCOOk zortzi kide ditu; ELAk eta LABek, hiruna; CGTk, bi, eta Confederacion de Cuadrosek, bat.
Langileen batzordea aukeratuta, auto elektrikoari lotutako industria proiektuaren nondik norakoak eta horrek lan baldintzetan izango dituen ondorioak negoziatzen hasi beharko du zuzendaritzak sindikatuetako ordezkariekin. Mahai gainean egongo den kontuetako bat izango da zer modelo elektriko ekoitziko dituen eta zenbat. Orain arte zabaldu denez, VW markako bat eta Skodako beste bat ekoitzi ditzake Iruñeko fabrikak, baina ez da baztertzen Skodako beste modelo bat ere egitea.
CCOOko Carlos Zalduendoren arabera, garrantzitsua izango da produkzio bolumena: «Guk nahi dugu autonomia izatea: Iruñea gai izatea zenbat auto elektriko ekoitziko diren zehazteko eta produkzio horri eusteko. Zenbat eta produkzio bolumen handiagoa, orduan eta enplegu sendoagoa, hemen fabrikan eta haren inguruko hornitzaileen parkean».
Mehatxuetako bat Martorellgo Seaten fabrika da. Iaz, lan itunaren negoziazioan zuzendaritzak adierazi zuen hango fabrikan 1.500 lanpostu sobera zeudela, konbustioko autoak ekoiztea baino ordubete bat gutxiago beharko lukeelako auto elektrikoak. Iruñean, aldiz, produkzio denbora antzekoa litzateke, eta teorian ez luke hainbeste eragin behar. Portillok uste du atzean beste interes batzuk egon daitezkeela. «Beldur gara fabrikaren inguruan den ehun produktiboa deslokalizatuko ote duten. Politikoki interesatzen zaie Martorell berpiztea».
Aldagai asko zehazteko
Produkzio kopuruaz gain, beste aldagai gehiago daude jokoan: noiz hasiko den auto elektrikoa ekoizten, zenbat denbora iraungo duen trantsizioak eta noiz arte uztartuko diren elektrikoaren eta konbustioko autoen ekoizpenak; epe horretan zenbat murriztuko den ohiko produkzioa, nolakoa izango den formakuntza eta langileen egokitzapena…
Mahai gainean egongo den beste gaietako bat langileriaren gaztetzea da. Aurten amaituko da Espainiako Gobernuak autogintzarentzat ezarritako errelebo kontratua. Fabrikan, egun, batez besteko adina 50 urtekoa da. Sindikatuek uste dute errelebo kontratua positiboa dela, eta Madrilek hori luzatuko ote duen jakin gabe, erretiroa aurreratzeko eta enpresa uzteko formulak negoziatu beharko direla uste dute.
Paolo Gentiloni Ekonomia komisarioaren arabera, Europako ekonomiak «espero baino sasoi hobeagoan» ekin dio urteari, eta «atzeraldia saihesteko prest» dago. Iazko azken hiruhilekoko datuetan oinarritu du baikortasun mezua, «ezohiko baldintza negatiboak» izanda ere atzeraldian sartu ez zelako. Hori bai, komisarioak garbi esan du: «Uste baino hobea izateak ez du esan nahi ona denik». Hazkundea oso apala izango da hurrengo hilabeteetan, eta inflazioa motel baizik ez da apalduko.
Atzeraldia uxatu izanaren zergatiak aletzen jarrita, energiaren kostuetan jarri du lupa komisarioak, gerra aurreko mailetara jaitsi baita. Batzordearen ustez, bi dira arrazoiak: hornidura iturrien dibertsifikazioa eta kontsumoan egondako «murrizketa handia».
Atzeraldi tekniko batzuk
Orain, Bruselak espero du euroguneak eta EBk izkin egingo diotela atzeraldi teknikoari; hau da, BPGa ez da bi hiruhileko segidan jaitsiko. Bere iragarpenak betetzen badira, atzeraldi teknikoan eroriko dira Alemania, Austria eta Danimarka urtearen hasieran, baina gero suspertu egingo dira, eta urtea zenbaki positiboekin itxiko dute: %0,1 Danimarkak, %0,2 Alemaniak, eta %0,5 Austriak. Gaur egun atzeraldian egon eta urtea datu negatiboekin amaituko duen bakarra Suedia da (-%0,8).
EBko beste kide handienetan ez da atzeraldi teknikorik izango. Gertu ibiliko da Italia, baina urtea %0,8ko hazkundearekin amaituko du; Polonia %0,4 da haztekoa; Frantzia ,%0,6; eta Espainia, berriz, %1,4.
Langabezia datuek ez dutela okerrera egingo ere aurreikusi du Batzordeak. Iazko urtea %6,1eko tasarekin amaitu zen, inoizko txikiena, eta bere horretan mantenduko dela uste du.
Inflazioa, Europa erdira
Herrialdez herrialdeko langabezia iragarpenik ez du egin oraingoan. Inflazioarenak, ordea, bai, eta hor argi ikusten da datu okerrenak Baltikotik Europa erdialdera igaroko direla. %20ko prezio igoerak gertu izan zituzten iaz Estoniak, Letoniak eta Lituaniak, baina 2023an Hungaria izango da kopuru horretara gehien gerturatuko dena (%16,4).
Oro har, Gentilonik ohartarazi du inflazioaren presioa dela gaur egun Europako ekonomiak duen arazorik handiena. Hortaz, Europako Banku Zentralak politika ekonomiko «murriztailearekin» jarraitzea espero du, eta horrek inbertsioa zailduko du. Alegia, luze gabe behintzat ez da espero interes tasa jaistea.
Luze gabe ez, baina luzera begira ziur asko bai, urteko inflazio iragarpena apaldu baitu: %5,6koa espero du eurogunerako (%8,4, iaz), eta %6,4koa EBrako (%9,2, iaz). Beheranzko bidea izango du inflazioak urteak aurrera egin ahala. Eurogunean, %8,2koa espero du lehen hiruhilekoan, eta %3,2koa laugarrenean. «Badirudi inflazioak goia jo duela, eta halabeharrez gehiago jaitsiko dela iradokitzen du energia merkatuan izandako hobekuntzak».
Gainontzeko diru osagarriekin gertatzen den bezala, tokiko zirkuitu ekonomiko bat osatzea da euskal monetaren helburua. Kidetza sistema batekin funtzionatzen du: kide diren norbanakoek erabil dezakete, kide diren profesionalei ordainketak egiteko, perimetro jakin batean. Hain zuzen, eusko bilakatzen den euro bakoitzak Ipar Euskal Herrian soilik zirkulatuko du. Profesionalek badute parada euskoak berriz euro bilakatzeko, baina balioaren %5 galduko dute transakzioan. Diru hori bitan banatzen da: %2 Euskal Moneta elkartea finantzatzeko erabilia da, eta gainerako %3a, berriz, kide diren elkarteei dohaintzak egiteko. Horri esker, Euskal Monetaren funtzionamenduaren %76 autofinantzatua zen 2021ean. Hamar urtean 250.000 eusko eman dizkiete 70 elkarteri.
Era berean, zirkuitu ekonomikoaren sarea indartzeko modua ere bada %5eko freno hori, euskoa erabiltzen duten hornitzaileak bilatzera bultzatzen baititu profesionalak. Euskal Monetaren arabera, Eusko sareko profesionalen %56k Ipar Euskal Herriko hornitzaile berri bat hartu dute euskoak erabili ahal izateko. Bestalde, %84k ez dute sekula beharrik ukan eusko bakar bat ere euroekin trukatzeko.
Hala ere, gertatzen da profesional batzuek euskoak metatzea, horiekin zer egin ez dakitela, beren sektorean ez dutelako atzematen euskoa erabiltzen duen hornitzaile egokirik. Mendi Esteban Euskal Monetako kidearen hitzetan, «ez da problema bat, erronka bat baizik». Kasuz kasu, laguntza eman izan diete profesionalei, bakoitzari egokitutako adibideak atzemateko. «Euskoaren funtsezko gaia da hastapenetik».
Hego Euskal Herria helburu
«Basoa erdi hutsa ala erdi betea» ikus daiteke, Estebanen iritziz. Argi bazuten ere Euskal Herriko mugimendu militantea indar bat izan zitekeela, duela hamar urte ez zuten uste euskoak halako bilakaera izanen zuenik. Okzitaniako abeille (erlea) tokiko moneta eredu hartuta abiatu zuten proiektua, 2010eko hamarkadan. «Sare militantearen bidez zabaldu genuen deia. Ate joka joan ginen; konfiantzazko harremanaren bidez egin zen». Hamar urteren buruan, Europan gehien erabiltzen den diru osagarria da. Orduan apustua egin zutenak eskertu nahi izan ditu Estebanek.
Erabiltzaile eta profesional sarea garatzea da ondoko urteetarako duten erronka nagusia. Horretarako, zenbait lan lerro dituztela esplikatu du Estebanek. «Gizartean hedatu behar da, komunago bilakatzeko». Gizarteak eraldatzeko behar duen denbora azpimarratu du.
Beste batzuek instituzioen parte hartzea indartzean ikusten dute aukera. Erakundeek euskoa erabili ahal izateko Frantziako araudia arintzea da Euskal Monetaren erronketako bat.
Baina bada gaitzeko erronka bat hastapenetik helburu gisa ezarria dutena: euskoa Hego Euskal Herrira zabaldu eta Euskal Herri osoko diru bilakatzea. «Bide horretan ari gara lanean, aditu batzuen laguntzarekin. Jadanik izan diren esperientzia batzuetan ere oinarritu gara», azaldu du Estebanek. Asmoa ikerketa fasean da oraingoz. «Urratsa egitekotan, baldintza onetan egin behar dugu».
