Lehen kargugabetzeak tuneletan sartzen ez diren trenengatik

8.760 kontratu mugagabe bihurtu zituen iaz Lan Ikuskaritzak EAEn.2018an egin zuten aldi baterako kontratuetan dauden iruzurren aurkako aurreneko kanpaina, baina 2022ra arte ez dituzte kontratazio partzialak ikuskatu.

Europako lekuko dibisa edo moneta guztien artean, euskoa da azkarrena, hiru milioi euroz goitiko balioaren heinarekin. Hamar urte bete berri ditu, eta bere arrakastaren ondorioa Europan ere neurtzen ahal da, joan diren bi urteetan beste 39 lekuko moneta sortu baitira euskoa adibidetzat harturik.

Europan ez da izan lehena kronologikoki. Horregatik, Euskal Moneta elkarteak ez du erraten lehen moneta denik euskoa; azkarrena, bai, Iban Carricano komunikazio arduradunak argitu duenez: “Sarerik handiena da, eta hori bi ezaugarrirekin definitzen da. Batetik, zirkulazioan diren unitate kopuruarekin, eta azken zenbaketan 3,5 milioi eusko ziren. Hor aitzinean gaude, eta diferentzia anitzekin. Bestetik, sarea ere neurtzen da; 1.300 profesional ditugu, eta horrek ere lekuko lehen moneta gisa sailkatzen gaitu”.

Bistakoa izan daiteke, baina beste lekuko dibisak baino haboro garatu bada ere, “euroaren erabilpenetik oraino urrun” daudela zehaztu du Carricanok. Halere, 2013ko urtarrilaren 31n lehen billeteak zirkulatzen hasi zirenetik, jauzi batzuk egin ditu euskoak urtez urte; gaur egun, partikularren sarea bezala, profesionalena ere anitz garatu da.

Billeteekin hasi, eta, gainera, birtualera ere jauzi egin zuen euskoak 2017an; kartarekin lehenik, baina bere arrakasta ez da izan 2020az geroztik telefonoarekin pagatzeko ahala eskaintzen duen aplikazioaren heinekoa, Carricanok dioenez: “Arrunt praktikoa da telefonoarekin pagatzea, erabiltzaileentzat eta saltzaileentzat ere bai. Agerikoa da datuetan: 550.000 bat eusko dira billeteetan zirkulazioan, eta birtualean etengabeko hazkuntza da, hiru bat milioi eusko dira”. Halere, ez dituzte paperezko sosak baztertu nahi; batetik, eusko billetea “ikonikoa” delako, eta, bestetik, erabiltzaile batzuek ez dutelako birtualera pasatu nahi.

Balioak ekonomiara

Hastapenetik dirua baino zerbait gehiago partekatzea proposatzen du Euskal Moneta elkarteak: balio batzuekin bat egitea, preseski. Horiek zer gisaz garatu diren galdeturik, Carricanok, euskaratik hasirik, aipatu du “lekuko monetaren bidez, 340 profesionalek afixatze elebiduna” ezarri dutela. “Beste hirurehun batek haien eskuetan dituzte itzulpenak, baina ez dute oraino plantan ezarri. Eta engaiatuak diren beste hirurehun bat badira”. Adibide garbi bat da, haren ustez, balioak nola gauzatzen diren ikusteko.

Lurralde mailako elkartasuna ere aipatu du komunikazio arduradunak, urtez urte errepikatzen den argazki bat oroitarazirik: Euskal Moneta elkarteak sos zama bat ematen die hainbat elkarteri. Euskoaren erabiltzaile bakoitzak elkarte bat babesten ahal du, eta elkarte batek 30 babesle dituelarik, bere babesleen urteko hartu-emanen %3 bereganatzen ditu. “Aurten, gisa horrez, hirurogei bat elkarteri 60.000 euskotik goiti banatu dizkiegu: izan kultura, irakaskuntza, ingurugiroa… Lurraldeko elkartasun mekanismo arrunt konkretua da euskoa moneta erabiltzearen bidez”.

Neurtzen zailagoa dira hastapenetik euskoaren bidelagun diren beste balio batzuk; hala nola, finantza espekulazioa txikitzea. Neurtzen zaila da ingurumenean lekuko dibisak ukan dezakeen eragina ere, nahiz eta, Carricanoren ustez, berez joan: “Lekuko monetak zirkuitu laburrak aktibatzen ditu, eta, ondorioz, trantsizio energetikoa aitzinarazten du”. Elkarteak lekuko hornitzaile batekin aritzea galdetzen die, gainera, partaide dituen profesionalei, hurbileko hartu-eman ekonomikoak ahal bezainbat indartu nahiz.

Izan partikularra ala profesionala, kide bilakatzeko balio horiekin eta beste batzuekin bat egitea galdetzen denez, erabiltze batzuen profila argia da. Carricanok baieztatu du, ñabardurak badiren arren. “Aski harrigarria da ikustea zenbat jende desberdin lotzen den euskoari: batzuk euskarari atxikiak dira, besteak lurralde ekonomiari… Azkenean, badira AMAP sareak, ikastolak, baina beste komertzio desberdinak ere bai; hala nola, Bereziartua eraikuntzako materialen saltoki sarea”. Azken adibide horren berdintsua da Collectivite Services, profesionalak bulego materialetan hornitzen dituen enpresa; eskala handiko komertzioa egiten dutenez gero, euskoaren zirkulazioan hartu-emanen kopurua handitzen dute halako enpresek. Gainera, “diotenez, bezero berri batzuk ukan dituzte euskoa onartzen hasi direnetik”, gehitu du elkarteko langileak.

Irakaspenak

Euskoak bidea ireki die beste lurralde batzuetako dibisa berriei. 39 sortu dira azken bi urteetan, Baionan hartu irakaspenetatik. Bretainian edo Biarnon, besteak beste, hala abiatu ziren. Baionan kokatzen da, justuki, lekuko dibisak sortzen laguntzeko sortu zen Lekuko Moneten Institutua, Euskal Monetaren egoitzan.

Baina euskoa bera ere garapen bidean da oraino; Ipar Euskal Herrian ez da berdin erabilia gune guztietan, Carricanok zehaztu duenez: “Biztanleriarekin aski proportzionala da. Profesional anitz baditugu enpresa anitz diren guneetan. Beste guneetan dinamizazio lana egiten dugu, baina enpresa eta biztanleen dentsitatearen araberakoa da euskoaren erabilpena”.

Enpresa mundutik jin daiteke euskoaren ondoko urratsa, garapen xede bat ikertzen ari baitira: barter edo enpresen arteko transakzioak lekuko monetan nola egin gogoetatzen ari dira ekonomia ikerlari desberdinak. “Euskal Herri osoko eskalan egitea ikertzen ari gara, eta horrek ekar lezake lehen harri bat euskoa Hego Euskal Herrira pasatzeko”, aitzinatu du Carricanok.

Aurtengo Eusko Egunean, dena den, hamargarren urtemuga ospatuko dute, Ezpeletan, apirilaren 15ean.

Erretiro aurreratuen tartea handitzea erabaki du Frantziako Gobernuak, protestak gelditzeko. Lehen ministroak “negoziaezintzat” jo zuen hasierako erabakia, eta orain proposatu du 20 eta 21 urte bitartean kotizatzen hasi denak 63 urterekin hartu ahal izatea erretiroa.

Bizkaibusen 24 orduko greba 2023ko otsailaren 6ean. 24 orduko lanuzteaz gain, Busturia Lea-Artibaiko, Ezkerraldea-Meatzaldeako, Enkarterriko eta Txorierriko langileek manifestazioa egingo dute Bilbon goizeko lehen orduan.

EBk ez du jada Errusiaren diesela inportatzen. Gerraren aurretik, EBren inportazioen % 40 inguru Errusiatik iristen zen, baina konfiantza dute trantsizio epean egindako lanak fruituak emango dituela eta hornikuntza bermatuta egongo dela.

Europako Batasunak beste estualdi bat eman die gaur Errusiaren aurkako zigorrei. Gauerditik aurrera, batasuneko 27 herrialdeetako enpresek debekatuta daukate Errusiari petrolioaren produktu eratorriak erostea. Kolpe handia izan daiteke Errusiarentzat, EB izan baita bere gasolioaren, eta hegazkinetarako eta berogailuetarako erregaiaren kontsumitzaile nagusia, baina bere kostua izango du EBrentzat ere, gasolioaren eskasiak prezioen gorakada ekar dezakeelako. Beste neurri bat ere hartu du EBk: gehienez ehun dolar ordaindu beharko dute gasolio upela batasuneko aseguru etxeak eta itsasontziak erabiltzen dituztenek.

ZER ONDORIO DITU

DEBEKUAK EB-RENTZAT?

Gasolioa eta petrolioaren beste eratorriak beste nonbait erosi beharko ditu, eta ez zaio erraza eta merke aterako. Izan ere, Errusia izan da orain arte bere hornitzaile nagusia. 2022 hasieran, EBk Errusiatik lortzen zuen inportatzen zuen gasolioaren erdia, eta horrekin estaltzen zuen bere eskaera osoaren %10era. Zigorra gainera zetorrela ikusita, azken hilabeteetan inoiz baino gehiago inportatu dute EBko konpainiek. Horrek esan nahi du erreserba batzuk badituztela, eta horrek eragotz dezake hurrengo asteotan prezioa asko handitzea. Baina erreserbak agortutakoan, igoera espero dute adituek. Eurostaten arabera, 2006an jo zuen goia gasolioaren kontsumoak EBn, eta orduz gero jaitsi egin da —%6,3, 2006-2019 artean—. Baina oraindik haren egarri da: gasolioa erretzen dute EBko autoen %41ek, furgoneten %91k eta kamioien %96k. 2020an EBn kontsumitutako eratorrien bi heren gasolioa ziren.

NON EROSIKO DU EB-K?

AEBei gehiago erosten ari da azken urtean, baina hautagai onenak Saudi Arabia, Arabiar Emirerri Batuak eta Kuwait dira. Herrialde horietatik guztietatik gasolioa ekartzea garestiagoa da, oro har, Europatik urrutiago daudelako. EBri kostatuko zaio barne produkzioa handitzea, gainezka dituelako findegiak. Paradoxa bat ere gerta daiteke: Errusiak Indiari eta Txinari saldutako petrolio gordinak Europan amaitzea, gasolio eta fuel olio gisa.

ZER ONDORIO IZAN DITZAKE

ERRUSIARENTZAT?

EBk ezarri dion petrolio gordinaren bahimenduak jada izan du eragina Errusiaren kontuetan, baina oraingoan arazoa are handiagoa izan daiteke. Izan ere, Asian Errusiaren petrolio gordina gehien inportatzen dutenek, Txinak eta Indiak, findegi handiak eraiki berri dituzte, eta espresuki prestatuta daude gasolioa egiteko. Horrek esan nahi du interes handiagoa izan dezaketela Errusiari petrolio gordina merke erosteko eta gero Mendebaldeari garestiago saltzeko. Txina izan daiteke giltzarria nazioarteko merkatua orekatzeko: egunean 400.000 eta 600.000 upel artean esporta ditzake, gutxi gorabehera EBk eta Erresuma Batuak Errusiatik inportatzeari utziko diotenak. Nekez helduko da diesel hori Europara, baina libre utziko lituzke beste leku batzuetako upelak.

Baina petrolio gordin gehiagoren esportazioak arazo logistiko bat aurki dezake: itsasontzi falta. Gasolioa eta beste produktu finduak garraiatzen dituzten ontziak txikiagoak izan ohi dira petrolio gordina daramatenen aldean. Errusiak itzalpeko ontzidi bat osatu du, baina ikusteko dago nahikoak izango ote diren.

ZER EGIN DEZAKE ERRUSIAK?

Nagusiki, hiru aukera geratzen zaizkio Errusiari: petrolio gordinarekin bezala, gasolioaren eta beste produktu finduen prezioa asko jaistea erosleentzat erakargarri izateko; produktu finduak esportatu beharrean, petrolio gordina esportatzea; eta ekoizpena jaistea. Azken horren beldur dira merkatuak. Ostiralean, Dmitri Peskov Kremlineko bozeramaileak ohartarazi zuen «nazioarteko merkatuak hankaz gora» jarriko dituela EBren debekuak.

Bere kontuei begiratu eta paparra harrotzen aritu da Errusiako Gobernua. Mendebaldeko zigorren ondoren askok iragarritako hondamendi ekonomikorik ez da iritsi; are gehiago, inoiz baino diru gehiago sartu zen Kremlinen kutxetan, Ukrainaren inbasioak berak petrolioa eta gasa garestitu zituelako, eta bi horiekin aurrekontu federalaren %40 osatzen duelako. Gainera, irribarre gaiztorako aukera ere ematen zuen paradoxa batek: diru horren zati handi bat Europako Batasunak emandakoa zen, bere hidrokarburoen bezero nagusiak garesti ordainduta.

Baina azken asteetan giroa goibeltzen hasi da Mosku aldean. Gasaren eta petrolioaren prezioa duela urtebetekoaren azpitik dago, eta, ondorioz, gutxitzen ari dira Errusiaren diru sarrerak ere. Beste faktore garrantzitsu bat ere badago: abenduan, G7ko herrialdeek, EBk eta Erresuma Batuak bi neurri garrantzitsu hartu zituzten. Batetik, portuak itxi zizkieten Errusiako petroliontziei; bestetik, itsasontzi horiek beste herrialdeetara garraiatzen duten petrolioari gehienezko prezio bat jarri zioten; gehienez 60 dolar ordain ditzakete EBren ontziak eta haren aseguruak eta finantza zerbitzuak baliatu nahi dituzten inportatzaileek.

«Neurri ergel bat», esan zuen Vladimir Putinenek, baina zenbakiek doi-doi kontrakoa esaten dute. EBn saltzerik ez duen petrolio gordinarentzat bezeroak aurkitu ditu Errusiak, baina ez zaio doan atera. Brent upela 80-85 dolarrean salerosi da urtarrilean; Errusiako erreferentziazko upela, Ural izenekoa, 49,5 dolarrean, Errusiako Finantza Ministerioak aitortu duenez. Inbasioa hasi zen astean, pare bat dolarreko aldea baizik ez zegoen. Bete egin da, beraz, planaren helburua: Errusiak bere petrolioa saltzea —eskasia egon ez dadin—, baina Moskuk etekin txikiagoa ateratzea.

Erosleak, Asian

Ural merkearen arrazoi nagusia garraioan datza. Errusiak bere Baltikoko portuetan kargatzen ditu petroliontzi gehien, horietara doazelako bere petroliobide nagusiak. Handik Europa mendebaldeko portuetara distantzia nahiko laburra dago eta, hortaz, garraio gastuak ere txikiak dira. Baina Errusiako petrolioaren erosle berri gehienak Ekialdean daude —abenduan, Indiak 1,2 milioi upel inportatu zituen egunean, iaz halako 33—. Petrolioa hara eramateak kostu handiagoa du; ondorioz, erosleei soilik konpentsatzen die gertuko ekoizleen prezioen oso azpitik badaude.

Horrek esplikatzen du Errusiak prezio hobea lortzea Siberia ekialdeko petroliotik. Azken horren zatirik handiena shadow fleet edo ezkutuko ontziekin esportatzen du, hau da, banderarik gabeko ontzi zaharretan. Seiehunen bat eskuratu ditu, aurretik AEBen zigorrak jasan dituzten herrialdeetatik desbideratutakoak (Venezuela eta Iran).

Egon dira, ordea, EBko banderadunak ere. Abenduaren 5etik urtarrilaren 5era arte, erregai fosilak garraiatzen zuten 689 itsasontzik utzi zituzten Errusiako portuak, eta horietatik 250 ziren EBkoak —161, Greziakoak—.

Mendebaldeko aseguru etxeak ere aritu dira Indiara, Txinara eta Turkiara joandako petroliontziak bermatzen. Lautik bat izan dira, Financial Times-en arabera. Legezko operazioak izan dira, Ural upela 60 dolarretik behera egon denez, EBren zigor klausula ez delako aplikatu behar izan.

Hasi da beherakada

Errusiak 155.000 milioi euroren diru sarrerak izan zituen iaz petrolioaren eta gasaren salmentari esker, kopururik handiena 2011z geroztik. Dagoeneko hasi da jaisten. CREA Energia eta Aire garbiaren Ikerketarako Zentroak kalkulatu du abenduan, bahimenduaren lehen hilabetean, %17 gutxitu zirela azaroarekin alderatuta —egunean 160 milioi euro gutxiago—. Martxoan, egunean 1.000 milioi euro egiten ari zen; abenduan, 640 milioi, baina otsail hasierarako 500 milioi izango direla kalkulatu du CREAk. Moskuk berak kalkulatu du aurten %23 gutxiago bilduko duela hidrokarburoetatik; petrolio ekoizpena %7-8 gutxituko da, baldin eta Urala batez beste 50 dolarrean salerosten bada; 35 dolarrean saltzen bada, %45 gutxituko da diru-sarrera, eta aurrekontua osatzea kostatu egingo zaio. Iaz, diru sarrerak %10 handitu arren, %2,3ko defizita pilatu zuen, gerra gastuengatik.

Nondik aterako du dirua defizita estaltzeko? Nazioarteko merkatuak itxita ditu, baina barne finantzaketarako tresnak baditu. Besteak beste, koltxoi bat badu urte txarretarako: hidrokarburoen etekinek elikatutako funts bat osatu du, eta hortik ari da tiraka. Datu ofizialen arabera, urtarrilaren 1ean 137 milioi euro zituen, gerra hasieran baino 23 milioi gutxiago. Are gehiago arinduko da orain poltsa: ostiralean, Errusiak iragarri zuen 2.000 milioi euroren yuan dibisak salduko dituela, erregai fosilen salmenten jaitsiera estaltzeko.

Garraio ministroak “berehalako kargu-uzteak” iragarri ditu Kantabriarako eta Asturiaseko trenen akatsengatik. Gainera, barne ikuskaritza agindu du Renfen eta Adifen, “gertatutakoa zehatz-mehatz jakiteko”. Adifeko sareari buruzko adierazpenak zekartzan galiboetan izan da jatorrizko arazoa.