Bestalde, Txinari murrizketak jarri dizkio AEBetako gobernuak, eta, hala, mikrotxip aurreratuenak lortzeko eta sortzeko aukerak murriztu dizkio Asiako herrialdeari. Neurri hori urrian hartu zuen AEBetako Merkataritza Ganberak.
Lehenik eta behin, AEBetako teknologiarekin fabrikatutako mikrotxipik aurreratuenak —adimen artifizialerako, superkonputaziorako eta superordenagailuetarako erabiltzen direnak— Txinara esportatzeko lizentzia berezia beharko da. Bestalde, AEBetako herritarrek eta enpresek ezingo dute lan egin txipak egiten dituzten Txinako enpresekin, baimen berezirik ez badute. Azkenik, txipak fabrikatzeko tresnak eta teknologia Txinara esportatzea debekatu du Bidenek.
Murrizketa horiek eragina dute jada mikrotxipen merkatuan. Taiwango TSMC —Taiwan Semiconductor Manufacturing Company— galdategiak, munduko mikrotxip fabrikatzaile handienak, Biren Technology Txinako enpresarentzako produktuak fabrikatzeari utzi dio, esaterako. Hala ere, TSMCk urtebeteko lizentzia lortu du txipak fabrikatzeko AEBetako tresnak Nanjingo (Txina) lantegira inportatzeko.
Wall Street Journal-en arabera, 43 estatubatuar daude Txinako mikrotxip enpresetako goi karguetan. Lanean jarraitzeko lizentzia lortzeko, langileek justifikatu beharko dute beren jarduna ez dela erabilera militarreko ekipamendua fabrikatzeko.
Lizentziaren behar horrek jada betoa duten beste sektore batzuetako langileekin parekatzen ditu mikrotxip konpainietako langileak: arma enpresetakoekin eta teknologia nuklearra garatzen duten enpresetakoekin, esaterako. Horrek agerian uzten du mikrotxipen merkatuak zenbateko garrantzia duen egungo nazioarteko harremanetan.
Siliziozko ezkutua
Mikrotxipen gudu zelaian, Taiwanek du posizio onena. Trendforce erdieroaleen merkatuaren ikerketa taldearen arabera, munduko salmenten %64 biltzen du Suitzaren tamaina duen herrialde horrek, enpresa batengatik bereziki: TSMC. Merkatuaren jaun eta jabe bihurtu da TSMC, munduko salmenten %53 bereganatuz. UMC, PSMC eta VIS dira herrialdeko beste enpresa fabrikatzaileak, %7ko, %2ko eta %2ko merkatu kuotarekin, hurrenez hurren.
Gaur egun hain garrantzitsua den industria batean horrenbesteko zama izateak baditu alde onak. Lehenik eta behin, herrialde aberatsenen artean dago Taiwan; Nazioarteko Diru Funtsaren arabera, BPG per capita handiena duten herrialdeetan hamabigarrena da, Herbehereekin berdinduta. Bestalde, industria teknologiko berebizikoa duten herrialdeentzat, AEBentzat esaterako, bazkide estrategikoa da Taiwan. Horrek nolabaiteko babesa edo bermea eman dio herrialdeari. Babes hori oso garrantzitsua da Taipeirentzat, 1949tik gatazkan baitago Txinarekin, 60 aldiz biztanle gehiago duen herrialdearekin.
Hainbat aditurentzat, mikrotxipen industria hain aurreratua izateak lagundu egingo lioke Taipeiri siliziozko ezkutu bat izaten —silicon shield ingelesez— Pekinek eraso egingo balio. Aliatuak lortzeko ez ezik, Txinaren aurkako disuasio elementu izateko ere funtzionatzen du, Taiwani erasotzeak ere min handia egingo bailioke Txinako ekonomiari, hein handi batean Taiwango enpresei erosten baitizkiete mikrotxipak.
Hala ere, babes hori AEBen interesekin kontraesanean sartzen hasi da. Izan ere, Txinari mikrotxipak fabrikatzea oztopatzeaz gain, Washingtonek Asiako herrialdearekiko menpekotasuna txikitu nahi du erdieroaleen industrian, eta TSMCren kalterako izan daiteke hori. Merkatu guztietan bezeroak izatea da Taiwango enpresaren arrakastaren muina.
Mendebaldea martxan
Mikrotxipen fabrikazio merkatuan galdutako garrantzia berreskuratzeko asmotan, Washingtonek 52.700 milioi dolarreko inbertsioa egingo du txip aurreratuenak fabrikatzeko plantak hobetzeko eta berriak sortzeko. Legea, CHIPS and Science Act izenekoa, Ordezkarien Ganberak eta Senatuak onartu du, Alderdi Errepublikanoaren eta Demokrataren aldeko botoekin. Hortik 39.000 milioi dolar «fabrikazioa sustatzeko» erabiliko dituzte; 13.000 milioi, I+G ikerketa eta garapenerako; eta 2.000 milioi, «defentsa sistemetan eta automobiletan» erabiltzen diren eta jada diseinatuta dauden txipak egiteko.
Horrez gain, Etxe Zuriak iragarri zuen hainbat enpresak guztira 50.000 milioi dolar inbertituko dituztela «erdieroale estatubatuarrak» fabrikatzeko. Prentsa oharraren arabera, Biden presidente denetik, enpresek guztira 150.000 milioi dolar inbertitu dituzte mikrotxipen fabrikazioa garatzeko. Micron Technologyk 40.000 milioi dolarrekin memoria mikrotxipak egitea bultzatuko du.
Europak ere aurrerapauso bat eman nahi du, eta, horretarako, Txipen Legea onartu zuen Europako Batzordeak otsailean. Haien datuen arabera, 2020an munduan egin ziren mikrotxipen %10 bakarrik fabrikatu ziren Europan, eta 2030erako %20ra igo nahi dute merkatu kuota hori.
Lege horrekin 43.000 milioi euroko gastu publiko eta pribatua egingo dutela iragarri zuen Europako Batasunak, epe ertaineko zein luzeko ekoizpen helburuak lortzeko. Gastu horretatik 30.000 milioi euro estatu kideek jada planeatuak zituzten proiektuei dagozkie, eta herrialdeek, aurrekontu komunitarioek eta Next Generation EU funtsek finantzatuko dituzte.
Batasuna eta elkartasuna izan dira Mondragonen ikurrak, eredua bera bereizgarri egin dutenak. Taldeko kooperatiben konpromisoari esker lortu dute ez soilik unean uneko oztopoei eta erronkei erantzutea, baita mende erdian arrakasta itzela izan duen ereduaren oinarriak dardarka utzi zituen gertaerei aurre egitea ere.
Edonola ere, euskal kooperatibismoaren bide guztiak ez doaz Arrasatera; hura da egun epizentroa, baina Mondragonena ez da eredu bakarra, eta errealitate hori argi islatu da Ulmaren eta Oronaren kasuarekin. Bi kooperatiba horiek pauso bat albora ematea erabaki dute, bide propioa hasteko. Elkarrekin jarraitzeko bezainbat askatasun baitute bakarrik aritzeko.
Haustura bat eragin du horrek korporazioaren eta bi kooperatiben artean, eta itxiak ziruditen zauriak ireki ditu ostera. Lehen ere izan baitziren barne desadostasunak eta ereduen arteko talkak. Fagor Etxetresnen hondoratzearen ondotik, halere, bi kooperatibek jada harreman berezitu bat zuten gainerakoekin alderatuta. Esaterako, 2016az geroztik ez dute parte hartzen Mondragonek kudeatzen duen dibisioen arteko funtsean. Baina bereizgarritasun hori ez zaie nahikoa izan arrakalak ixteko, bistan denez.
Izan ere, salbuespenak bat baino gehiago izan dira korporazioan; Mondragonek behin baino gehiagotan onartu ditu enpresen arteko kontsentsuaren eta akordioaren izenean. Horregatik, ikusteko dago zer jarrera hartuko duen bi kooperatibek proposatutako harreman eredu berriaren inguruan, eta zenbaterainoko garrantzia emango dion antolaketa egitura bereko kide ez izateari. Edo, bestela esanda, salbuespen gehiago onartzeko prest ote dagoen, proiektu kooperatiboaren hobe beharrez.
Ulmak eta Oronak argi utzi baitute ez dutela Mondragonekin guztiz eten nahi, eta hitzarmenen bidezko harreman bat garatu nahiko luketela harekin. Baliabideak eskaintzen jarraituko dutela proiektu kooperatiboa osatzen duten bestelako ekinbideei, hala nola Lagun Arori, Laboral Kutxari eta Mondragon Unibertsitateari —ez al da hori ere elkartasuna edo proiektu kooperatiboari egindako ekarpena neurtzeko modu bat?—.
Korporazioko presidente Iñigo Uzinek berak aitortu du taldearen «aniztasunari» arreta handiagoa jarri beharko diotela aurrerantzean, «oinarrizko balioei uko egin gabe». Keinu gisa uler daiteke hori, bi kooperatibei zein gainerako guztiei zuzendutakoa. Ukaezina baita zubi batzuei eustea onuragarri izango litzatekeela bi aldeentzat eta proiektu kooperatiboarentzat, jakinda luze gabeko estrategian ados egon ez arren asmo eta helburu berak dituztela.
Mondragonetik aterako balira Ulmak eta Oronak utziko luketen hutsunea handia baita. Ez alferrik, industria atalaren enpleguaren %28 dute bi kooperatibek, eta salmenten laurden bat dagokie. Talde osora zabalduta, aldiz, lanpostuen %13 dute, eta salmenten %15. Dena den, bi kooperatibentzat eta korporazioarentzat eragina, izatekotan, sinbolikoa izango da ekonomikoa baino gehiago.
Kontuak kontu, bazkideek izango dute azken hitza —2.789 dira Ulman eta 1.750 Oronan—. Bost egun barru, datorren ostiralean, erabakiko dute beraien enpresak zein bide jarraitzea nahi duten, eta norekin eta nola jardutea nahi duten. Hori baita garrantzitsuena, eta Mondragonek marka gisa saldu izan duena: erabakimen eta jarduteko modu propioa. Azken asteetako ika-mikek eta hitz itsusiek ia lurperatu egin badute ere.
Azaro hasieran Japoniako Gobernuak jakinarazi zuenez, azpiko inflazioa %3,4 handitu zen Tokion urrian, iazko datuekin alderatuta; hala, marka historiko bat hautsi zen, berrogei urtean baino gehiagoan ez baitzen izan halako igoerarik. Inflazioak mundu guzian duen joerarekin aski ez, eta yenaren balioa apalagoa da lehengaien prezioaren garestitzea baino. Joera hori, baina, ez da berria: Tokioko KPI kontsumoko prezioen indizeak, elikagai freskoak kontuan hartu gabe, hamalaugarren hilabetez segidan egin du goiti, eta, gainera, nabarmen handitu da aitzineko hilabetearekin alderatuta, irailean %2,8 izan baitzen. Horiek hala, inflazioak bortz hilabete daramatza Japoniako Bankuak 2022rako ezarritako %2ren helburutik goiti.
Jakiak, berriz, %5,9 garestitu dira, eta energia, %24,2; elektrizitate fakturak %26,9 baino gehiago egin du goiti, eta gasarenak, berriz, %29,3 baino gehiago. Datu horiek guziak kolpe gogorra dira herritarrentzat, are gehiago jakinda oraindik ez dela izan soldata igoera nabarmenik. Gasolina ere garestitu da, baina motelxeago, otsailetik gobernuak diru laguntzak eman baitizkie handizkariei, kontsumitzaileentzako kostuak arindu ditzaten. Hala ere, espero da negua hurbildu ahala energia eskaria are gehiago handitzea, eta, beraz, litekeena da prezioak oraindik gehiago garestitzea.
Japoniako Bankua uzkur agertu da interes tasak handitzeko aukeraren inguruan, oinarritzat hartuta inflazioaren azkenaldiko goraldia aldi baterako kontua dela diotenen iritzia, eta jarrera horrek, hain zuzen ere, mugimenduak eragin ditu merkatuan, non bi bilioi yenen aurrezkiak biltzen baitziren. Japoniako Gobernuak familiei eta enpresei 29 bilioi yen baino gehiagoren laguntzak emateko asmoa duen arren, badirudi azken hilabeteetan yenak dolarrarekin alderatuta balioa galdu izanak kezka piztu diola jende andanari; izan ere, bankuek atzeman dute azkenaldian gehiago direla dirua atzerriko dibisetara aldatu duten bezeroak.
Aurten yenaren balioa izugarri apaldu denez dolarraren aldean —%30 baino gehiago orain arte, hau da, 35 yen baino gehiago—, eta gero eta arrakala handiagoa dagoenez Japoniako eta Mendebaldeko bertze herrialde batzuetako interes tasen artean, badirudi aurrezki guziak yenetan dituzten japoniarren kezka handitu egin dela.
Atzerriko dibisetara salto
Herrialdeko finantza erakunde nagusietako bat da Xinxei Bank —Tokion du egoitza—, eta, jakinarazi duenez, aurtengo irailean atzerriko diruarekin gordailu kontuak ireki dituzten bezeroak iazko irailean halako zazpi izan dira. Epe finkoko gordailuak ere kontuan hartuta; atzerriko diruz hornitutako kontu korronteen kopurua, berriz, lehen halako 2,6 izan da. Bakarrik Interneten jarduten den Sony Bank bankuak ere joera bera atzeman du: urrian, epe finkoko gordailu kontuetan sartutako atzerriko dirua otsailean halako 4,5 izan zen.
Xinxei Bank erakundeko zuzendaritzak igo egin ditu interes tasak atzerriko dibisetarako gordailuetan, eta, orain, urteko interes tasa hauek ezarri dizkiete epe finkoko gordailuei: hilabeteko epemuga dutenei, %8; urtebeteko epemuga dutenei, %4; eta bi urteko epemuga dutenei, %3,5. Kopuru horiek ez dute zerikusirik Japoniako bankuetako aurrezki kontuetako tasekin, zerotik pixka bat goitiago baino ez baitaude, Japoniako Bankuak diru politika malgutu duelako eta muzin egin diolako tasak goititzeari.
Dibisa salerosketan ere, inoiz ikusi gabeko kopuruetara ailegatu zen Xinxei Bank irailean, baina uko egin zion datu zehatzak argitaratzeari. Dena dela, yenak bertze dibisa garrantzitsuen aldean ere balioa galdu duen arren —hala nola euroaren eta dolar australiarraren aldean—, bankuak jakinarazi du bezero gehienek dolar estatubatuarra aukeratzen dutela atzerriko dibisen artean, segur aski hori baitute ezagunena. Japoniako Gobernuak hiru aldiz esku hartu du yena are gehiago apaldu zedin eragozteko, eta, hain zuzen, zenbait inbertitzailek baliatu egin dituzte esku hartze horien ondorioz sortutako goiti-beheitiak: hala, yenak goiti egitean, dolarrak erosi dituzte, eta dolarrak goiti egitean berriz saldu.
Zenbait aholkularitza enpresaren erranetan, Japoniako aurreztaileen pentsaera aldatzen hasia da, duela zenbait hilabetetatik honat interes handiagoa baitute atzerriko bonuetan inbertitzeko, etekin handiagoa ematen dutenez gero. Ikusita azken hamarkadetan zer-nolako deflazioa izan den Japonian, inbertitzaile askok ez zuten pentsatu ere egiten inflazioa hain goiti ailegatuko zela, ezta yenaren balioa hainbertze jaitsiko zela ere. Orain, ordea, aurrezkiak dituzten inbertitzaileek prestasun handiagoa dute atzerrian inbertitzeko eta, horrekin batera, interes tasa handiagoak eskuratzeko.
Printzipioz, ematen du ez dela izanen kapitalen ihes masiborik, baina inbertitzaileek aktiboen zorroa dibertsifikatzearen alde egin dute, Japoniako egitura demografikoak bultzatuta: izan ere, biztanleria zahartzen eta jaiotza tasa apaltzen ari denez gero, baliteke bolada luze batean herrialdearen lehiakortasunak beheiti egitea eta, hala, yena ahultzea.
