MADRIL. Hiru aste baino gutxiago falta dira lan erreformaren inguruko negoziazioak amaitzeko. Europako Batzordeak esan zuen urtea amaitu aurretik nahi zuela erreforma indarrean, eta horren menpe zegoela Espainiak NG funtsen beste zati bat jasotzea. Epeak «gutxi gorabeherakoak» direla zehaztu zuen atzo Bruselak, baina Espainiako Gobernuak hitzeman du epea beteko duela, eta erreforma izango dela, sindikatuen eta patronalaren onespenarekin ala onespenik gabe.

Atzo izan zuten beste bilera bat hiru aldeek, eta horretan erabaki zuten aurrerantzean astean bi aldiz ez, egunero elkartuko direla, astelehenetik ostiralera. Aldi baterako kontratazioa gutxitzeko neurriak dira orain eztabaida nagusia. Gobernuak proposatu du lan karga bereziko egunetarako gordetzea, eta soilik 90 egunez.

Iberdrolak kolpe gogorra hartu du AEBetan dituen asmo espantsionistetan. Han egin nahi zuen operaziorik handienetako bat debekatu diote merkatu arautzaileek: Avangrid filialaren bidez, PNM Resources konpainia erostea, alegia. Hori eginda, Iberdrola energia berriztagarrietan AEBetako hirugarren operadorea bihurtuko litzateke, baina arautzaileek ez dute salerosketa onartu. Emandako argudioen artean Ignacio Sanchez Galanen konpainiaren eta haren filialaren «historiak» azaltzen dira; eta gertakari horien artean, Villarejo auzia aipatu dute, besteak beste. Espainiako politikagintza zipriztindu duen poliziaburu ohiaren espioitza kasuetako batekin lotuta dago Iberdrola, eta Sanchez Galan eta zuzendaritzako beste kide batzuk urtarrilerako deitu dituzte deklaratzera Auzitegi Nazionalera.

Erabakia ezustekoa izan da Bilbon egoitza duen konpainiarentzat. Hedatze fase betean harrapatu du, eta AEBetakoa du bere merkatu nagusietako bat, Erresuma Batukoarekin, Mexikokoarekin eta Brasilgokoekin batera. 2030era arteko planean, 150.000 milioi euroko inbertsioak aurreikusten ditu mundu osoan. Datu bat: iaz energiaren alorreko bederatzi enpresa erosi zituen Japonian, Brasilen, Suedian, Eskozian eta Frantzian.

Hain zuzen ere, iazko urrian iragarri zuen AEBetako PNM Resourcesen erosketa ere. Orduan bidalitako informazioan, Iberdrolak egintzat eman zuen operazioa; azaldu zuen soilik Mexiko Berriko Estatuaren baimena falta zuela, beste guztien oniritzia bazuela. Azkenean, estatu horretako merkatu arautzailearen ebazpena erabakigarria izan da.

Helegiteen zain, oraingoz bertan behera geratu den operazioak guztira, 7.300 milioi euroko kostua izango luke. Eta PNM Resources Avangrid filialean integratzeari esker, Iberdrolak jauzi handia egingo luke ABEetako energien merkatuan. Aurretik, sektoreko bederatzi konpainia erosi ditu han; horiei PNM Resources gehituta, 24 estatutan aritzeko aukera emango lioke Iberdrolaren filialari. Avangrid AEBetako hirugarren operadorea bihurtuko litzateke energia berriztagarrien sektorean.

Hain justu, Mexiko Berriko estatuak energia berriztagarriak sustatzeko onartu duen araudia izan da arautzaileak Iberdrolari jarritako traba nagusia operazioa egiteko. Zalantzan jarri du konpainia gai den hango gobernuaren zehaztutako helburuak betetzeko. Gainera, Iberdrolak, eta zehazki Avangrid filialak, beste estatu batzuetan egindakoak aztertu ditu, eta «zalantzazko jokabide» batzuk atzeman ditu. Horiek hala, ondorioztatu du akordioaren arriskuak Mexiko Berriko zergadunei agindutako onurak baino handiagoak izango liratekeela. «Ez da bazkide egokia gure trantsizio energetikoaren une kritiko honetan», azpimarratu dute arautzaileek beren ebazpenean.

Iberdrolak urteak daramatza nazioarteko merkatuetan. Lehen operazio handia 2007an egin zuen, Sanchez Galan presidente izendatu eta hurrengo urtean. Scottish Power erosi zuen, eta Erresuma Batuko merkatuan indarrez sartu zen. Konpaina erreferentea bihurtu da han, berriztagarrien alorrean bereziki: besteak beste, munduko itsas parke eolikorik handiena egiten ari da Ingalaterrako kostaldean. AEBetako merkatuan ere aspalditik dago: 2007tik. Hainbat konpainia erosi ondoren, 2015ean, Avangrid sortu zuen. Mexiko eta Brasil dira Iberdrolaren beste merkatu nagusiak.

Villarejoren itzala

AEBetako arautzaileak debekua argudiatzeko emandako argudioen artean Villarejo auziaren aipamenak eragin du harridura gehien. «Ezin dugu gertakari hori baztertu», adierazi zuen atzo erakunde horretako presidente Stephen Fischmannek.

Espainiako Auzitegi Nazionalaren ikerketaren arabera, zantzu ugari daude erakutsiko luketenak Sanchez Galan eta bere zuzendaritzako kideak Villarejoren sare ustelarekin tratuan aritu zirela, gutxienez hamahiru urtez. Lan horien helburua litzateke Iberdrolaren zenbait negoziotan laguntzea lehiakideen aurka, eta Sanchez Galanen beraren boterea sendotzea Iberdrolaren barruan, legez kanpoko espioitza metodoak, mehatxuak eta gisakoak erabilita.

Bost urte barru, 2026ean, Volkswagen taldeak ekoitzitako lau autotik bat elektrikoa izango da, eta horietako batzuk Landabengo fabrikatik aterako dira. Edo bederen hori da multinazional alemaniarraren asmoa. Egutegian gorriz markatuta zuten Landabanen atzoko eguna, Wolfsburgeko egoitza nagusian biltzekoa baitzen taldeko administrazio kontseilua ondorengo urteetako inbertsioak zehazteko. Dena den, apur bat itxaron beharko dute, hala Landabengo fabrikari buruz zein Bartzelonakoari buruz ez dutelako oraingoz behin betiko erabakirik hartu. Herbert Diess taldeko kontseilari ordezkariaren arabera, Iruñean noranahiko itxurako auto elektrikoak ekoizteko asmoa dute, eta Martorellen ibilgailu konpaktuak: «Dena den, azken erabakia baldintza orokorren eta Espainiako Gobernuaren pizgarrien menpe dago».

Hain zuzen ere, Europako Batzordeak atzo onartu zuen Espainiako Gobernuak uztailean aurkeztutako auto elektrikoetako Susperraldirako eta Eraldaketa Ekonomikorako Plan Estrategikoa (PERTE, gaztelerazko laburduran). Egitasmo horrek auto elektrikoaren hedapena eta ekoizpena laguntzea du helburu, eta Next Generation laguntzetatik 3.000 milioi euro jasoko ditu: orotara 24.000 milioi euroko inbertsio publiko eta pribatua izango du. Proiektuen artean dago VWek bateria fabrika bat eraikitzea Iberdrolarekin eta Espainiako Gobernuarekin osatutako kontsortzio baten bidez —Europan, orotara altxatu nahi dituen hiru bateria fabriketako bat izango da hori—. Proiektu horrek jaso beharreko laguntza publikoek baldintzatuko dute dena: bai fabrika egitea, eta jakina Landabenek zein Martorellek auto elektrikoak ekoiztea. Madrilek atzeratu egin du onarpena baina urte amaieran egitea espero da.

Erabaki garrantzitsu horren zain, VWek ez du oraindik adierazi zer markako ibilgailu elektrikoak egingo liratekeen Iruñean. Haatik, talde barruan bai adierazi zaio langileen batzordeari ziurrenik noranahiko itxurako ibilgailuak izango direla eta bi marketako modeloak ekoitziko dituztela: VW eta Skoda. Hala adierazi zuen Alfredo Morales langileen batzordeko presidenteak (UGT) asteartean, baina gaineratu zuen beste aukeretako bat dela tamaina txikiko ID auto elektrikoak egitea. Haatik, atzo Diessek azaldu zuen ID modeloetako autoak Wolfsburgen bertan egingo direla.

Behin betiko erabakia baieztatu arte ezingo dira beste zalantzak argitu: zenbat auto elektriko egingo diren, zer inbertsio egingo duen ekoizpen lineak egokitzeko, eta zehazki zer modelo egingo diren. Dena den, noranahiko itxurako ibilgailuak (SUV) egitea ez da albiste txarra Landabenentzat, egun merkatuaren erdia inguru estilo horretakoak direlako. Ezin da ahaztu Landabenek izan duen arrakasta estu lotua dagoela, 1980ko hamarkadan taldeak bertan Poloak egitearen alde hartutako erabakiari.

Uztailean aurkeztu zuen VWek 2050era begirako auto elektrikoaren aldeko estrategia, eta, Diess presidentearen hitzetan, «abiadura handian» ezarri nahi dute. «Auto industriaren eraldaketarik handienaren erdian gaude», aipatu zuen, atzo. Estrategia horren barruan, datozen bost urteetan 159.000 milioi euroko inbertsioa egingo du eta horietatik %56 auto elektrikoa eta digitalizazioa bultzatzeko izango dira.

Zehazki, Europan dituen 63 fabriken artean, nagusiak elektrifikatu nahi ditu. Hala, inbertsioaren zati handi bat (21.000 milioi euro) Saxonia Beherea estatura zuzenduko du: zehazki, Wolfsburg, Hannover, Braunschweig, Salzgitter, Osnabrueck eta Emden hirietako fabriketan. «Konpromisoa dugu gure erroekin», nabarmendu zuen taldeak. Gainera, Alemanian, Leipzigeko fabrikan Porscheren bi modelo elektriko ekoitziko dira. Audiren kasuan, Neckarsulm hiriko eta Bruselako fabrikek bi modelo elektriko egingo dituzte. Azken hori guztiz elektrifikatuta dago.

Luzerako begiradaz gain, egungo arazoei ere erreparatu zieten. Daniella Cavallo Wolfsburgeko langileen batzordeko presidentearen esanetan, erdieroaleen krisiaren ondorioz Alemaniako fabrika nagusiak 400.000 auto egiteari utzi dio aurten, eta halako «jaitsiera dramatikorik ez da ikusi 1950eko hamarkada amaieratik». Krisiak 2022an produkzioa baldintzatzen jarraituko du. «Datozen hilabeteak oso gogorrak izango dira».

Txibite, «poz-pozik»

Taldearen asmoen eta Bruselaren onespenaren berri izan ostean, «poz-pozik» azaldu zen Maria Txibite Nafarroako Gobernuko lehendakaria, bi erabaki horiek «fabrikaren eta milaka enpleguren etorkizuna ziurtatzen dutelako». Txibiteren esanetan, autogintza sektorearentzat «albiste onak» baieztatu dira. «Beti egin dugu diskrezioz lan asko egitearen alde, apurka aurrerantz jotzeko helmugara iritsi arte».

2025etik aurrera Iruñeko Landaben lantegian ibilgailu elektrikoa ekoizteko asmoa iragarri du Volkswagen Taldeak. Hala ere, azken erabakia gobernuaren pizgarrien eta baldintza orokorren arabera hartuko duela zehaztu du.

Mercedesen Gasteizko fabrikak bertan behera utziko du ekoizpena abenduko azken bi asteetan. Egun horietan, abenduaren 17tik aurrera, “piezak pilatuko ditu”; aurreikuspena da ekoizpenari urtarrilaren 3an berriro ekitea.

Proposatzen diren bost irizpideetatik gutxienez bi betetzen badira, ulertuko da plataformak pertsona hori enplegatzen duela eta pertsona hori enpresako plantillako kide dela, eskubide guztiekin. Uber edo Amazon bezalako plataformetan autonomo faltsuak ugaritzea saihestu nahi da.

PEKIN. Porrotaren zarata hedatzen ari da Txinako eraikuntza sektorean. Evergrandaren akzioek beste koska bat egin zuten behera atzo, beste zor bat itzultzeko gai izan ez delako. Udan hasi zen zorrak kitatzeko epeak ez betetzen, Txinako Gobernuak bankuak behartu zituelako higiezinen enpresa oso zorpetuei mailegu gehiago ez ematera. Nola edo hala lortu du zorrak atzerapenarekin ordaintzea, baina onartu du horrela jarraitzeko gaitasuna galtzen ari dela. Haren lehiakide Kaisak ere jakinarazi du likidezia falta zaiola zorrei aurre egiteko.

MADRIL. Sei hilean behin pentsioei buruz egiten duen azterketan, OCDEk kritikatu egin du Espainiako sisteman egindako aldaketa bat: jasangarritasun faktorea kentzea eta haren ordez belaunaldien arteko ekitate tresna jartzea. Azken horren bitartez, urtarrilaren 1etik aurrera eta hamar urtez, 0,6 puntu igoko dira Gizarte Segurantzaren kotizazioak, kotizazio oinarriaren %28,3tik %28,9ra. Horren bitartez diru gutxi lortuko dela dio OCDEk, BPGaren %2,3, kontuan hartuta pentsioen eguneraketa berriro inflazioari lotzeak urtero BPGaren %1,4ko gainkostua izango duela. «Tresnak oxigeno pixka bat ematen du epe laburrean, baina ez du konpontzen sistemaren epe luzeko arazoa. Neurri gehiago beharko dira». OCDEk uste du Espainiak «arazo demografiko serioak» izango dituela, eta pentsio sistema auzitan jarriko dutela.

Burua altxatu ezinda dabil ikerketa eta garapena (I+G) Euskal Herrian. Barne produktu gordinean (BPG) duen pisua Europako Batasunak nahiko lukeen %3tik oso urrun dago oraindik. Gobernuak enpresei berritzeko deia egiten ari zaizkie etengabe, baina haietako askok nahikoa lan izaten ari dira COVID-19ak eragindako krisiari eusteko. Eta instituzioek aldiro aipatzen duten alor bat izan arren, interes hori ez da hitzen intentsitate berarekin islatzen aurrekontuetan, azkenengo bi urteetan ahalegin berezia egin duten arren. Ikerketa eta garapenean Europara begira daude denak, hango diru laguntzen zain eta, bereziki, Next Generation funtsetik etor daitezkeenen esperoan.

2010eko hamarkadaren hasieran kolpe gogorra jaso zuen I+Gak Euskal Herrian, orduko krisi ekonomikoaren eraginagatik, bereziki. Enpresek eta gobernuek nabarmen murriztu zituzten horretara bideratutako inbertsioak, eta ez dira leheneratu. Zenbateko totalei erreparatuz gero, nabari da hazkunde txiki bat 2016. urtetik: diru gehiago jartzen dute euskal enpresek eta instituzioek, baina jarrera uzkurra nabari zaie oraindik. Hego Euskal Herrian 2013. urtetik lehen aldiz gainditu zen iaz %2ko langa: %2,02.

Badago kopuru sinboliko bat: %3koa. 2007ko Lisboako Itunean estatu kide guztiek horra heltzeko helburua jarri zuten 2010. urterako; hori ezinezkoa izango zela ikusita, 2020ra atzeratu zuten; eta, orain, asmoa da 2030. urtean iristea. Kopuru sinbolikoa da, oso zaila izango baita iristea, Euskal Herrian eta are gehiago Europa osoan. Izan ere, kontinenteko 329 eskualdeetatik 25ek baino ez dute bete erronka: ia guztiak Alemaniako eta eskandinaviar herrialdeetako eskualde industrialak. Hego Euskal Herrian, soilik Gipuzkoa gerturatzen da kopuru horretara: iaz, %2,63koa izan zen I+Gko inbertsioa BPGarekiko. Bizkaian %1,95ekoa, Nafarroan %1,74koa eta Araban %1,35ekoa. Ipar Euskal Herriko datu berriturik ez dago; 2018an, %1,3koa izan zen, Akitania Berriko eskualde osoan.

Europako Batasunean oro har ez daude hortik oso gora: %2,3 da batezbestekoa. Beste bloke ekonomiko handienekin alderatuz gero, Txinaren pare dago: %2,2koa da han. AEBetan, duela urte batzuetatik, %2,7 inguruan dabiltza, eta Japonian %3,5ean.

Hazkunde geldoa

Eusko Jaurlaritzak, Patxi Lopez lehendakari zen garaian, hitzeman zuen Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 2015ean iritsiko zirela %3ra. Baina laster ohartu ziren nekez lortuko zutela. 2015ean beste xede bat jarri zuen, kasu horretan Iñigo Urkulluren gobernuak: 2020rako gastu globala 1.900 milioi eurora iristea. Hori ere ez da lortu, eta nekez gertatuko da, epe ertainean behintzat. Horretarako, urtetik urtera %6 handitu beharko lirateke inbertsioak datozen bospasei urteetan.

Baina hortik oso urrun daude egungo datuak. Iaz, %0,6koa izan zen igoera, instituzioen eta enpresen inbertsioak kontuan hartuta. Hazkunde txiki hori COVID-19ak eragindakoa da, eta agerian uzten ditu enpresen kezkak eta lehentasunak, Jaurlaritzak %4,7 igo baitzuen I+Dra bideratutako gastua. Datorren urtera begira, %9,7ko hazkundea jasotzen da aurrekontuetan, eta hori handiagoa izango da EH Bildurekin egindako akordioan jasotzen diren 77 milioiak gehituta. Guztira, 605 milio izango dira I+Grako.

Nafarroan ere gobernua ari da hazkundea bultzatzen. Iaz, %3koa izan zen, baina, bereziki, gobernuaren bultzadagatik: %8,6 gehitu zuen aurrekontuetako I+Grako diru saila. Datorren urterako, %10,2 igo du: 64,7 milioi denera.

Laguntza publikoak

Bereziki enpresek tiratzen dute I+Garen gurditik, baina instituzioen babesa ezinbestekoa zaie. Innobasqueren arabera, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako enpresek berrikuntzara bideratzen duten hiru eurotik bat administrazioetatik jasotzen dute.

Gobernuek espero dute datozen urteetan enpresen inbertsioek gora egitea, gastu ahalmena berreskuratzen eta ekonomiaren nondik norakoei buruzko konfiantza irabazten duten heinean. Baina aurrekariek beste joera bat erakusten dute. Deustuko Unibertsitateko Orkestra Institutuaren Lehiakortasunari Buruzko txostenetan jasotzen denez, I+Gko inbertsioak egiten dituzten enpresen kopurua jaitsi egin da azken urteetan, baita enpresetatik inbertsio horretan egiten den ahalegina ere. Eta murrizketa hori, batez ere, enpresa txikietan gertatzen ari da.

Inbertsioetan 2016tik nabari den goranzko joeran, enpresa txikiak baino gehiago, ertainak —50 eta 199 langile artekoak— dira oraingoz protagonista nagusiak. Ez da ezer berria, oro har Europa osoan gertatzen delako hori. Baina enpresen tamaina txikiagoa da euskal ekonomiaren ezaugarrietako bat, Europarekin alderatuz.

Euskal Herrian ez daude enpresa handi asko; bai, ordea, haientzat lan egiten dutenak. Eta horrek asko baldintzatzen du haien jarduna berrikuntzaren alorrean: produktu propioa ez dutenez, gehienetan bezeroak definitzen du produktuaren berrikuntza. Bestela esanda: enpresa garrantzitsuek berrikuntzaren aldeko apustua egiten badute, horrek eragina izan dezake haien hornitzaileengan, baina ez beti.

Produktua baino gehiago

Badago adituak kezkatzen dituen beste faktore bat: teknologia ez den berrikuntzarena. Oro har, berrikuntza teknologikoan hobeto dabiltza euskal enpresak berrikuntza ez-teknologikoan baino. Hau da, arazo gehiago izaten dituzte teknologiarekin hain lotuta ez dauden berrikuntza motetan, produktu berritzaileak ekoizteko ahalmenean baino. Esaterako, antolakuntzakoetan edota lehiakideengandik bereizteko orduan eskaintzen dituzten zerbitzuetan. Adibide gisa jarri ohi da makina-erremintaren sektorea. Nazioartean prestigio handia izan dute Euskal Herrian ekoitzitako makinek, baina egun nazioarteko konpetentzia handiari egin behar diote aurre, eta bestelako zerbitzuak eskaini behar dituzte: besteak beste, makina horiek erabiltzen dakiten pertsonal kualifikatuak.

Adituen arabera, azken hamar urteetan euskal berrikuntza sistemaren erronka handienetako bat sistemaren beraren berrikuntza izaten ari da, eta aldaketa horiei egokitzeko ahalegin berezia egin beharko dute datozen urteetan.

Volkswagen taldeak bi auto elektrikoren ekoizpena eslei diezaioke Landabeni. Alfredo Morales Nafarroako Volkswageneko Enpresa Batzordeko presidenteak aurreratu duenez, modeloak modelo, “argi geratzen da lantegia bere osotasunean elektrifikatuko dela” etorkizun hurbilean.