Atzo argi geratu zen negoziazioak bizkortu nahi dituztela kide gehienek. Ursula von der Leyen Batzordeko presidenteak azpimarratu zuen akordioa azkar egin behar dela, bestela egoera «okertu» egin daitekeela eta. «Ezin dugu atzerapenik onartu». Gauza bera esan zuen Angela Merkel Alemaniako kantzilerrak. Mezuez harago, aurrerapauso bat ere egon zen: 27 kideek babestu zuten funtsa finantzatzeko formula: alegia, estatu kideen abalarekin zorra jaulkitzea, EBren aurrekontuaren bidez. Baina trukean, indarrean mantenduko lirateke Europako Batasuneko aurrekontuan ekarpen handiena egiten duten herrialdeentzako deskontu edo txekeak. Erresuma Batua EBtik atera ondoren desagertzeko zorian egon zen tresna hori, baina Batasuna prest azaldu da luzatzeko; keinu bat izango litzateke funtsaren aurka azaldu diren herrialdeei begira.
Dena den, planaren oinarri diren gaien inguruko desadostasunak oso esanguratsuak dira oraindik: funtsaren banaketarenak —750.000 milioi euro guztira—, herrialde bakoitzari adjudikaturiko diru sailen ingurukoak, eta laguntza jasotzen dutenek bete behar lituzketen baldintzei buruzkoak.
Herbehereek, Suediak, Danimarkak eta Austriak berriz ere kritikatu zuten planaren hiru eurotik bi —500.000 milioi— itzuli behar ez diren diru laguntzak izatea, eta gainerakoa maileguak (250.000 milioi). Maileguen aldekoak dira haiek. Gainera, Sebastian Kurz Austriako kantzilerrak, taldeko beste kideek bezala, adierazi zuen erreforma estrukturaletara bideratu behar dela dirua, eta ez, adibidez, «oinarrizko errenta unibertsal batera edo bidaia kupoien ideiaren gisakoetara». Hegoaldeko herrialdeek, bestalde, lehenbailehen jaso nahi dute funtsaren laguntza, eta berretsi zuten ez dutela nahi baldintza gogorrak ezartzerik.
Aurreikuspen ezkorrak
2008ko krisian ez bezala, Herbehereek eta beste hirurek osatutako taldetik aldendu da Alemania. Bileran, Merkelek azpimarratu zuen egungo krisia ezberdina dela, eragin duten faktoreetan eta dimentsioan, eta, beraz, irtenbideak eta eskaerak ezin direla berdinak izan. «Bigarren Mundu Gerraren amaieratik izan den krisi ekonomikorik handienaren aurrean gaude». Emmanuel Macron Frantziako presidenteak negoziazioak bizkortzeko eskatu zuen, abuztua baino lehen akordioa egin dadin, 500.000 milioiren diru laguntzen funtsean gutxienez.
Batzordeko presidente Von der Leyenen ustez, berriz, Batzordearen proposamena «anbizio handikoa eta orekatua» da. Esan zuen krisiak «erreformak egitera behartuko» duela Europa, eta funtsak «modernizazio» horretan lagunduko duela. «Ezin dugu aukera hau galdu».
Mezu horiekin bat egin zuten Charles Michel Europar Kontseiluko presidenteak eta David Sassoli Europako Parlamentuko presidenteak. «Konpromisorako garaia da», adierazi zuen Michelek. Sassolik azpimarratu zuen Batzordearen planak abiapuntua izan behar duela. Bestela esanda: hobetu baino ezin dela egin, baina inola ere ez murriztu.
Christine Lagarde Europako Banku Zentraleko presidenteak ere parte hartu zuen bileran, eta estatuburuei eskatu zien plan bat adosteko, «azkarra, malgua eta erreforma ekonomikoetan irmoki lotuta egongo dena». Lagarderen esanetan, gobernuek eta EBko erakundeek orain arte egin duten lana eraginkorra izan da, baina ohartarazi zuen negoziazioek porrot egiten badute balitekeela egoera okertzea. Nabarmendu zuen Europako lan merkatuak oraindik ez duela kolperik gogorrena hartu, eta iragarri zuen EBko langabezia tasa hiru-lau puntu igoko dela.
Eskubide Sozialen Gutuna osatzen duten kolektiboek zazpi proposamen zehatz dituen gutun bat bidali diete Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetara aurkeztu diren alderdiei, eta haiei oihartzuna emateko antolatu zituen atzoko mobilizazioak, Publikoa, funtsezkoa zaindu, aberastasuna banatuz lelopean. Eskaeretan aurrenekoa zerga erreforma egitea da —puri-purian dago debate hori—, eta gutunean parte hartzen duten kolektiboek argi utzi zuten euren iritziz beharrezkoa dela presio fiskala handitzea «irabaziak dituzten enpresei».
Mobilizazioaren amaieran, gutuneko kide diren kolektiboetako ordezkariek hartu zuten hitza, eta sindikatuek aberastasunaren banaketan jarri zuten arreta. Garbiñe Aranburu LABeko idazkari nagusiaren arabera, koronabirusaren krisiak agerian utzi du «Jaurlaritzaren eta Confebasken artean dagoen sinbiosia», bi erakundeek politika berdinak «bultzatzen» dituztelako. Era berean, fiskalitatearen eztabaidari ekiteko garaia dela adierazi zuen: «Diru gehiago bildu behar da, eta modu egokiago batean. Urkullu jaunak ahalegina eskatu die langile publikoei, baina inoiz ez die halakorik eskatu enpresariei».
Mitxel Lakuntza ELAko idazkariak ere Bilbon hartu zuen hitza, eta salatu zuen Jaurlaritzak «amnesia kolektiboko» ekintza bat egin nahi duela bere bide orria eratzeko, eta herritarrek «pandemia zeinek jasan duten eta pandemian lanean zein ibili den» ahaztea nahi duela. Hura ere aberastasunaren banaketaz mintzatu zen: «Arduratuta gaude ikusten ditugun seinaleekin. Azpiazu sailburuak esan du 3.000 milioiko zuloa egongo dela eta ez duela erreforma fiskalik egingo. Irakurketa oso argi dago: edo aldaketa fiskala egiten da, edo murrizketak etorriko dira. Herri honetan dagoen eztabaida nagusia da, eta guk ez dugu nahi krisia langileek ordaintzerik».
Erreforma fiskalaren inguruko eztabaidaz gain, zaintza zerbitzuak publiko bihurtzearen aldeko aldarriak ere pisu handia izan zuen, COVID-19aren pandemiak agerian utzi duelako, besteak beste, «zahar etxeen egoera larria». Greban dauden Gipuzkoako zahar etxetako langileek presentzia handia izan zuten Donostiako mobilizazioan. Lerro luze bat osatu zuten, eta, besteak beste, «Krisi honek emakume aurpegia du» oihukatu zuten.
Haiekin oroitu zen Jaione Ugalde Hiru garraiolarien sindikatuko ordezkaria, Donostiako mobilizazioaren amaieran. Esan zuen «prekaritatea are gordinagoa» izango dela aurki, eta salatu zuen krisi honetan gutxi batzuen irabaziak «askoren osasunaren» bizkar puztu direla. Langileentzat garai zailak datozela iragarri zuen, halaber: «Etenik gabeko salbuespen eta alarma egoera dator langileentzat eta krisi honek gogorren jo dituenentzat».
Amets Ladislao Etxalde arrantzale eta nekazari elkarteko kideak ere pandemia izan zuen hizpide, eta euskal herritarrei eskerrak eman zizkien gertuko ekoizleengana jo dutelako, eta, bereziki, herriko merkatuetako itxieraren auzian izan zuten jarrerarengatik. Aldiz, kritiko mintzatu zen Jaurlaritzari buruz. «Haien kolorea berdea da, baina ez larreena, dolarrena baizik. Pandemian merkataritza gune handien alde egin du. Baina jendea konturatu da jatekoa ez datorrela handik bakarrik».
ELA eta LAB sindikatuez gain, beste kolektibo hauek ere hartu zuten hitza: Bilbon, pentsiodunen mugimenduak; Donostian, EH Bilduk; Gasteizen, Bilgune Feministak eta ESK-k; eta Iruñean, Ernaik eta Steilasek.
Itxaronaldi horri aurre egiteko, administrazioen laguntza eskatu du, eta honako lau puntu hauek zehaztu ditu: sektorearentzako orain arteko diru laguntzekin jarraitzea eta neurri fiskalak ezartzea bezero dituzten enpresek makina berrietan inberti dezaten; enplegua mantentzeko neurriei eustea —zehazki, enplegua aldi baterako erregulatzeko espedienteak abendura arte luzatzearen alde azaldu da—; eta nazioartekotzean laguntzea, ferietan eta bidaietan erosleak erakartzeko.
Klusterreko kideek gaur egingo dute urteko batzar nagusia, modu telematikoz. Eta horri begira, iazko emaitzez eta aurtengo aurreikuspenez mintzatu dira komunikabideen aurrean, Donostian; Ortuetarekin batera, Xabier Garbalena AFMko presidentea izan da. Otsailean azpimarratu zuten iazko emaitzak txarrak izan zirela: ia %10 galdu zuela sektoreak. Orain, 2020ari begira, fakturazioan %20ko galera aurreikusten dute: 300 milioi euro inguru gutxiago.
Horrek lanpostuetan zer eragin dezakeen galdetuta, azaldu dute AFMn ez dutela kalkulurik egin horri buruz, baina gogoratu dute 2008ko krisian «txikia» izan zela kolpea, orain orduan baino hobeto daudela, eta iaz, galerekin ere, %0,8 handitu zela enplegua. Garbalenak gogoratu du, gainera, osasun krisiak iraun duen denboran sektoreko enpresa gehienek ez dutela aldi baterako erregulaziorik egin eta ez dutela produkzioa eten, urte hasierako eskaera zorroari erantzuteko.
Dena den, aurrera begira «malgutasuna» galdegin du, «gertatzen ari denera eta enpresa bakoitzaren errealitatera egokitu ahal izateko», eta, horrekin lotuta, aldi baterako erregulazioak urte amaierara arte luzatzearen alde azaldu da, sektoreak beharko duelakoan. «Erosleak lortzen ez baditugu, guk datozen hilabeteetan izango ditugu arazoak».
Renove planak
Nazioarteko merkatuaren jarrera gakoa izango da makina-erremintarentzat. Eta horri buruzko aurreikuspenak ez dira batere onak. AFMko kideek uste dute %40 murriztuko direla urte osoko eskaerak. Garbalenak azaldu du «uste baino hobeto» abiatu zutela urtea, baina nabarmendu du koronabirusari aurre egiteko hartu diren neurriek eta, bereziki, bidaiatzeko debekuek eragin dutela %35 gutxiago izatea aurreneko sei hilabeteetan. «Dena den, oso egoera zailean, gai izan gara %65 saltzeko, egoerara modu arduratsu batean egokituz eta aurrez aurrekoak ez diren harremanetarako estrategia berriak garatuz».
Ortuetak, berriz, gogoratu du nazioartean salbuespen bakarra Txina dela oraintxe, hango enpresak apiriletik ari direlako ohiko martxan. «Abiatze izugarria izan du. Baina guri kosta egiten zaigu hango merkatuan sartzea». Egun, esportazio herrialdeetan bosgarrena da AFMkoentzat: kanpoan saltzen duten guztiaren %7,5.
Euskal Herriko eta Espainiako merkatuei buruz, iazko urtea ere txarra izan zela gogoratu du Garbalenak. Aurrera begira, berriz, industriaren traktore diren sektoreak laguntzearen alde azaldu da —autogintza eta aeronautika aipatu ditu—: batetik, makinak berritzeko Jaurlaritzak abiatutako hamar milioi euroko Renove plana txalotu du, baina finantzaketa gehiago eskatu du, eta Espainiako Gobernuak ere antzeko programa bat martxan jartzeko. Eta, bestetik, neurri fiskalak eskatu ditu etekinen berrinbertsioa sustatzeko, enpresen ekoizpen bitartekoak berritzeko eta digitalizazio planak bultzatzeko. Garbalenak gogoratu du neurri horrek «arrakasta itzela» izan duela Italian.
Bestalde, ohi bezala Barakaldoko BECen (Bizkaia) maiatzean egitekoa zen makina-erremintaren 31. biurtekoa azaroan egingo dutela ziurtatu du AFMk. Formatua aldatuko dutela iragarri du, bidaiak errazteko eta harremanak errazteko. Jakinarazi du enpresa ugariren baiezkoa jaso dutela.
Elkarrizketa Sozialaren Mahaiaren eraginkortasunaren ondorio gisa azaldu du neurria Maria Jesus San Jose Lan sailburuak, eta Confebasken eta CCOOren eta UGTren babesa nabarmendu du. Edonola ere, negoziazio prozesua luzea izan den arren —maiatzean egin zuen bere proposamena Iñigo Urkullu lehendakariak—, Jaurlaritzak ez du lortu bere helburuetako bat: enpresek ere ekarpena egitea osagarri horretan. Confebask patronalak Urkulluren eskaerari erantzun zion enpresa batzuek jada osatzen dituztela, eta ez zuela enpresa guztiak behartzerik.
44.000 langilek jasoko dute
San Josek eta Beatriz Artolazabal Enplegukoak azaldu zutenez, Jaurlaritzaren osagarriak balioko du «normaltasunera pixkanaka itzultzeko fasean enplegua sendotzeko eta pertsona kalteberenak babesteko». Kalkulatu duenez, 44.000 langile inguruk jaso dezakete laguntza, eta hilero sei milioi euro jarri beharko ditu sariaren osagarria ordaintzeko.
Osagarriaren zenbatekoa finkoa izango da, eta onuradunaren lan kontratuaren izaera gorabehera emango da. Langileak ezingo du jaso aldi baterako erregulazio aktiboan duen ordainsaria baino handiagoa den laguntzarik. Lanbidek kudeatuko du osagarria, eta, ahal dela, hurrengo bileran onartuko du Jaurlaritzak.
Akordioa izenpetu duen arren, motz geratu dela ziurtatu du Confebaskek: «Enpresei espresuki laguntzeko neurriak falta dira, ulertzen baitugu enplegua babesteko modurik onena zera dela, enplegua sortzen duten enpresak babestea».
Ñabardura gutxiago egin dizkio Loli Garcia Euskadiko CCOOko idazkari nagusiak. «Berri ona da euskal langileentzat, eta bereziki soldata txikienak dituztenentzat», batzuek beren soldataren ia %100 jaso ahal izango dutelako erregulazioan dauden bitartean. Garciak ziurtatu du aldi baterako lan erregulazio batean dauden langileen erdiek edo jasoko dutela Jaurlaritzaren osagarria. Neurri handi batean ostalaritzarekin eta turismoaren beste sektorearekin lotura duten langileak izango dira, industrian langile askok 20.000 euroren soldata gordina gainditzen dutelako.
Garciak gogorarazi du bere sindikatuak duela bi hilabete proposatu zuela langabezia sariak osatzea, eta orain onartu izanak erakusten duela kontzertazioak balio handia duela. «Elkarrizketa Sozialaren Mahaiak bere erabilgarritasuna erakutsi du, proposamenetatik ekintzetara igaro delako, langile klaseari mesede egiten dien akordioekin».
Garciaren mezua kritika garbia da sindikatu abertzaleentzat, uko egiten baitiote foro horretan parte hartzeari, argudiatuta ez dituela pisuzko erabakiak hartzen eta «Jaurlaritzak patronalaren alde hartutako neurriak zuritzeko» baizik ez duela balio.
«Aukerarik merkeena»
Atzoko akordioak ez du, ordea, ELAren eta LABen jarrera aldaraziko, batek zein besteak gutxietsi egin dutelako. «Gure herriko langile klasearen soldatak osatzeko zeuden aukeren artean merkeena da. Kostua langileei leporatuko zaie, ordaintzen dituzten zergen bidez, eta ez enpresariei». ELAk proposatu zuen 300 milioi euroren funts publiko bat sor zedila, eta sozietate zergari errekargu bat eginez finantzatzea. «ELA prest zegoen akordio on batera iristeko, baina Eusko Jaurlaritzak oraingoan ere bere estilo sektarioa erakutsi du, baztertu egin baitu euskal gehiengo sindikala, jakinik Elkarrizketa Sozialeko Mahaian ez zuela aurkako iritzirik topatuko eta emaitzarik merkeena izango zela».
LABek ere kritikatu du enpresek beren ekarpena ez egitea. «Patronalak ez du ezer jarriko. Azken urteetan lorturiko irabaziak beraientzat gordeko dituzte». Sindikatuak ziurtatu du hitzartutakoa ez dela nahikoa: «Ez du langileen etorkizuneko enplegua bermatzeko inongo neurririk zehazten. Beharrezkoak dira aldi baterako lan erregulazioak bukatzen direnerako enplegua bermatzeko neurriak, kaleratzerik ez egiteko konpromisoak, aldi baterako kontratua duten langileen egoera zuzentzeko neurriak, 1.200 euroko gutxieneko soldata». Proposamen horiek eta beste batzuk egin zizkien joan den astean Jaurlaritzari eta Confebaski.