Hirugarren urtez jarraian, Nafarroak superabitarekin amaitu zuen iragan urtea. Aurreko bi urteetan, 241 milioikoa eta 116 milioikoa izan zuen superabita; iaz, diru sarreren eta gastuaren arteko alde positiboa 101 milioi eurokoa izan zen. Horrez gain, zor publikoa beste 148 milioi euro murriztu zuen, 3.297 milioi euroraino. Horrek esan nahi du gaur egun aise betetzen duela helburua, gehienezko zor publikoaren muga barne produktu gordinaren %17,1ekoa baita, eta orain %15,5ean baitago.

Atzo, Elma Saiz Nafarroako Gobernuko Ekonomia eta Ogasun kontseilariak gogoan hartu zuen azaroan hezkuntzako behin-behineko 8.045 irakasleri gradu-osagarria ordaindu zietela, eta horrek 72 milioi euroko inbertsioa eskatu zuela. «Horregatik, berez, superabitaren zifra are garrantzitsuagoa da», zehaztu zuen. Zorrari dagokionez, finantza erakundeekin hainbat mailegu eten dituzte, eta, ondorioz, 38 milioi euro aurreztu dituzte finantza gastuetan. 2019an, estreinakoz, 50 milioi euroko bonu iraunkorrak jaulki zituzten, ingurumen zein gizarte arloko proiektuak finantzatzeko: zehazki, diruaren %57,4 proiektu sozialetara bideratu zuten, eta gainerakoa, ingurumen egitasmoetara. Bide horri eusteko asmoa azaldu zuen Saizek: «Aurten, 75 milioi euroren bonu iraunkorrak jaulkitzea espero dugu».

Datuok ikusita, Espainiakoak har ditzakeen erabakiei erreparatuko die Nafarroako Gobernuak. Aurten, autonomia erkidegoetako gobernuek defizitik ez izateko agindua dute, baina Madrilgo gobernua araua malgutzeko aukeraz hitz egin du, eta BPGaren bi hamarren leuntzeko aukera egon daiteke. Neurri hori hartuko balitz, «inbertsio gehiago» esan nahiko luke, Saizen arabera.

Parlamentuan, osteguneko kontrol saioan, EH Bilduk gai horri buruz galdetuko dio Maria Txibite Nafarroako Gobernuko lehendakariari. «Kontuan hartuta onartu berri diren aurrekontuek ez dutela defizitik jasotzen, bi hamarreneko alde horrekin, pentsa dezakegu 40 milioi euro inbertitu daitezkeela plan berezi baten bidez», adierazi zuen Bakartxo Ruizek. Dena den, Ruizek lehen eskutik jakin nahi du ea zein den gobernuaren borondatea. PSNko Ainhoa Unzu, kasurako, zuhur mintzatu zen: «Oraindik ikusteko dago. Estatuko aurrekontu orokorrak udarako onartzea espero da. Hilabeteak falta dira, eta hobe da urratsez urrats joatea». Unzuk ohartarazi zuen ez dela ezer lortuko Madrilen aurrekonturik ez badago.

ELA: «Arduragabekeria da»

ELA sindikatuak salatu du «arduragabekeria» dela urtea superabitarekin amaitzea, bete gabeko behar sozialak eta murrizketak dauden bitartean. «Horrek diru publikoa gastatu gabe uztea esan nahi du, 103.000 pertsona gizarte bazterketan dauden honetan, eta familia askok etxebizitza bermatuta ez daukaten honetan». ELAren ustez, urtea superabitarekin ixteak esan nahi du finantza erakundeen interesak «gizartearen gehiengoaren interes aurretik» jartzen direla. Era berean, «oso larria» deritzo Madrilen erabakien zain egoteari, PSOEren gobernuaren eskuetan geratzen delako Nafarroako autogobernuari buruz erabakitzea. «Erabakitzeko ahalmena mugatzen ari dira».

Koronabirusa: Munduko ekonomia arriskuan. Txostenaren izenburuarekin ere mezu argia eman nahi izan du OCDE Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Erakundeak, arazoaren neurriaren erakusle. 2020rako ekonomiaren bilakaeraz azaroan egindako aurreikuspenetan, erakundeak %2,9ko hazkundea iragarri zuen munduko barne produktu gordinarentzat. Baina koronabirusak gauzak aldatuko ditu. Zenbateraino? Hori aztertzen saiatu da herrialde industrializatuenak biltzen dituen erakundea, bere iragarpenen berrikusketa egiterakoan. Atzo aurkeztu zuen berrikusketa hori.

Oraingoz, OCDEk uste du birusaren eraginez 2020an gutxiago haziko dela munduko ekonomia, %2,4 eskas. Lehen hiruhilekoan, gainera, posible da barne produktu gordinak atzera egitera munduan. Hori, epidemiak hiruhileko honetan jotzen badu goia Txinan, eta handik at koronabirusaren zabalkundea apala eta kontrolatua baldin bada.

Agertoki horretan, Txinako barne produktu gordinaren hazkundea %5etik azpira jaitsiko da, eta 2021ean herrialdea %6tik gorako hazkundeetara itzuliko litzateke. Eta, gero, Txinarekin lotuen dauden herrialdeentzat lirateke gauzak okerrenak, hala nola Japoniarentzat, Hego Korearentzat, Australiarentzat eta Indonesiarentzat. Euroguneak, berriz, batez ere urtearen hasieran igarriko lioke ahulaldiari, eta urtea %1eko hazkundearekin bukatuko luke.

Okerrenean

Baina, agertoki okerrago batean, ekonomiak kalte are handiagoa nozitu dezake, OCDEren arabera. Epidemiak luze eta gogor jotzen badu, «Asia-Pazifiko eremuan, Europan eta Ipar Amerikan zabal hedatzen bada», iragarpenak nabarmen ahul daitezke: koronabirusaren erruz, munduko ekonomiaren hazkundea erdira, %1,5era, murriztu daiteke 2020an. Hainbat ekonomia, tartean eurogunea eta Japonia, atzeraldian sar daitezke. Eremu horiek, gainera, ez dute baliabide askorik interes tasekin eskaria bultzatzeko.

OCDEren ustez, kasu okerrago horretan, toki guztietan ez lirateke izango Txinan ikusitakoen mailako mugimendu murrizketak, baina, hala ere, konfiantzak kolpe handia jasango luke, ziurgabetasuna asko haziko litzateke, eta bidaien, salerosketen eta jende asko biltzen duten ekitaldien kopurua nabarmen jaitsiko litzateke. Horiek guztiek gastua murriztuko lukete, eta, ondorioz, prezioak beherantz bultzatu.

OCDEk dei zuzena egin die gobernuei, koronabirusari berari eta haren ondorio ekonomikoei aurre egin diezaieten. Erakundearen aburuz, gobernuek ziurtatu behar dute osasuneko eta babes sozialeko beren sistemek lan egiteko behar besteko baliabideak dituztela.

Agertokirik okerrena gauzatzen bada, eta ekonomiaren ahuleziak luze jotzen badu, ezinbestekotzat jo ditu ekintza multilateral koordinatuak.

Kasu horretan, OCDEren ustez, gastu publikoa areagotzea izan daiteke modurik eraginkorrena konfiantza eta sarrerak berreskuratzeko.

ELAk erakundeen politiken “zuriketa morea” salatu du. Jone Bengoetxeak Eusko Jaurlaritzak aurrera eramandako “politika diskriminatzaileak” salatu ditu.

Hezkuntzako eta UPV/EHUko garbitzaileen grebaren lehen eguna. Grebaren jarraipena % 75ekoa izan da Bizkaian eta Araban, eta % 60koa Gipuzkoan.

Patxi Izko Osasunako presidente ohia epaitzeko delitu zantzuak daudela baieztatu du Nafarroako Auzitegiko lehen sekzioak 2020ko martxoaren 2an.

EHUk eta Hezkuntza Sailak azpikontratatutako garbitzaileak gerbara, 2020ko martxoaren 2tik aurrera. Eusko Jaurlaritzaren langileekin soldata-parekatzea nahi dute.

Pentsioen erreforma, Frantzian: Edouard Philippe Frantziako Gobenuko lehen ministroak jakitera eman duenez, dekretuz onartuko dute pentsioen erreforma.

Sestaoko La Naval ontziolan lan egin zuen behargin bat amiantoaren eraginpean aritu zela ebatzi du Bilboko auzitegi batek, eta, ondorioz, Izar enpresa zigortu du.

Bukatzear den asteak arrasto argiagoa utzi du koronabirusak ekonomia zenbateraino kutsa dezakeen aurreikusteko. COVID-19 ez da jadanik Txinaren arazo bat, munduan zabalduz doan pandemiaren aurrekoa baizik. Horrekin batera, ekonomia globalari uste baino gehiago eragiteko gai bihurtu da. Burtsetara begiratu besterik ez dago: indize nagusiak amildu egin dira, eta 2011az geroztiko aste okerrena osatu dute. Brent petrolio upela, berriz, 50 dolarrera jaitsi da. Beldurra dago, eta ez soilik gizakien osasuna dela eta, baita gizakien patrikari begira ere. Hala, plazaratzen hasi dira koronabirusa ez ote den izango 2008ko Atzeraldi Handiaren pareko lurrikara bat eragingo duen lehergarria, orduan subprime hipotekak izan ziren moduan.

Gaur-gaurkoz, gehiegi da halakorik baieztatzea, ez baita ezaguna noiz bukatuko den birus kutsakorraren krisia; hots, zenbat iraungo duen pertsonen/langileen mugimenduak murrizten dituen egoerak. Hain zuzen, Nazioarteko Diru Funtsak, Europako Batzordeak eta potentzia ekonomiko garrantzitsuenek muzin egin diote galeren aurreikuspen zehatzak emateari, baina gehienek aintzat hartu dute urtearen bigarren erdian ekonomia normaltasunaren bidetik joango dela berriro; alegia, koronabirusaren oldarraldia iragana izango dela jaso dute beren bide orrietan. Paperak edozeri eusten dio, baina ikusteko dago ekonomia globala kutsatzen ari den birus matxino bati eutsiko ote dion.

Mikroskopioa euskal enpresetan jarriz gero, Confebaskek aitortu du begien bistakoa dena: Txinan lantegiak dituztenek —Mondragon taldeko kooperatibek 22 fabrika dituzte— kalteak izango dituztela. Txinak sufritu du gehien orain arte, ez bakarrik osasunaren esparruan, baita ekonomiarenean ere. Lantegi ugari itxita egon dira edo daude, agintaritzak ezarritako berrogeialdiak hala beharturik, eta orain aste batzuk plazaratzen hasi zen galderak badu erantzuna. Bai, osagaien potentzia izaki, Txina ekoizpen kateak eteteko gai da bere mugetatik kanpo ere. Japonian eta Hego Korean gertatu da, eta sektore kaltetuena autogintza da. Izan ere, Asiako erraldoia da auto fabrika handiena munduan.

Berrogeialdiak, erronka handia

Baina Txinako galerak aspaldian daude jasoak multinazionalen koadernoetan, Euskal Herrikoak barne; kontua da COVID-19a arazo ekonomiko global larri bihurtu dela Txinako mugak gainditzearekin bat, eta nekez aurreikus daitezke ondorioak orain. Ziurgabetasun horretan dago giltzarria ulertzeko ekonomia 2008ko krisiaren pareko agertoki batera abiatu daitekeela esaten dutenen azterketak.

Lombardian (Italia), Europaren bihotzean, lantegi ugari itxita daude joan den ostiraletik. Autogintzako osagaiak egiten dituzten lau enpresa handi daude eremu horretan, eta gertatzen ari denaren neurria eman du asteon Iruñeko Volkswagenen zuzendaritzak iragarritakoa: aldi baterako enplegu erregulazio bat. «Badaezpada egindakoa» da, enpresaren esanetan, Italiako hornitzaileen egoera larriak ekoizpen katea etengo duelakoan erabakia (sindikatuen oniritzia lortzen badu).

Hornitzaile horien lantegiak itxita baitaude derrigorrezko berrogeialdiak direla eta. Koronabirusa ez da oso hilgarria, baina bai oso kutsakorra. Horrek berrogeialdi zorrotzetara derrigortzen ditu agintariak, zenbat eta denbora gehiago eutsi pandemia lehertu gabe, orduan eta gertuago egongo baita birusari aurre egiteko botika edo txertoa. Kontua da pertsonen joan-etorrien debekua arrisku handia dela ekonomia globalizatuarentzat, langileen joan-etorria murriztea baitakar eta, domino efektu batez, merkantziena ere bai. Beldurrak berak (edo zuhurtziak) eragiten duen hautuak bere pisua dauka bidaiak ez egiteko ere, hegazkin konpainiak eta turismoarekin lotutako industria datu deigarriez gogorarazten ari diren moduan.

Europarentzat koronabirusa ez dela brexit-aren pareko arazo bat uste zuen Confebaskeko buru batek joan den igandean. Interesgarria litzateke jakitea uste horri eutsiko liokeen gaur.

Autonomo faltsuak esaten zaie soldatapeko beharko luketen baina Gizarte Segurantzan autonomo gisa dauden langileei. Iruzurra da, jakina. Iruzurra eskubide eta soldata galera nozitu behar duten langileei; iruzurra Gizarte Segurantzari, beharko lukeen baino gutxiago biltzen duelako; eta iruzurra enpresa lehiakideei, lan kostu txikiagoekin lehiatzen delako enpresa iruzurgilea. Autonomo faltsuen sustatzailea da iruzurgile hori, hau da, soldatapeko kontratua egin beharko lukeena, harentzat jarduten baitute autonomo faltsuek; ez-kontratatzaile horrek autonomoen erregimenean izena emateko baldintza jartzen die langileei, eskaintzen duen enplegua nahi badute.

Deliveroo, Glovo, Cuideo, Uber eta, oro har, plataforma digitalen bidez aritzen direnak hain azkar zabaltzen ari dira autonomo faltsuen iruzurra, ezen esparru horretan muga jartzea izango baita Espainiako Gobernuaren hurrengo neurria. Yolanda Diaz Lan ministroak iragarri zuen aurreko astean: Langileen Estatutuaren 1. artikulua aldatuko dute luze gabe, Gizarte Segurantzan soldatapeko gisa jardun behar duen langilearen definizio argiagoa jaso dadin, eta Interneteko enpresa handiek iruzur egiteko aurkitu duten zirrikitua ixteko.

Sarearen bidez jarduten duten erraldoi horiez gain, ordea, badira autonomo faltsuekin diharduten enpresa tradizionalak Euskal Herrian. Arotzak, margotzaileak, iturginak eta abar dauzkate beraientzat lanean, eta soldatapeko kontratu bat egin beharrean autonomo gisa dituzte, iruzur horrek ematen dizkien abantailak lortzeko: soldatapeko ez direnez, ez dute lege ardurarik lanik gabe uzten badituzte; haien kotizazioak aurrezten dituzte, beharginak berak pagatzen dituelako; edota kotizazio txikiagoa pagatu behar dute, hitzezko akordio bat badago enpresak berak langilearen izenean pagatu dezan autonomoaren kupoia. Oporrak, langabezia saria, gaixo baimenak… enpresak ez du inolako ardurarik langile horrekin, berez behargin horrek soldatapeko behar lukeen arren, soilik enpresa horrentzat jarduten baitu, enpresak jarritako baldintzetan, eta haren ekoizpen bitartekoekin; hots, autonomiarik gabe. Juridikoki ez du garrantzirik kontratuak dioenak, beharginak beste batentzat lan egiteak baizik; horregatik da soldatapeko eta ez langile autonomo. Iruzurrezko kontratuak bihurtzen du autonomo faltsu.

Epaitegietan dago auzia

Plataforma digital handiek, ordea, iruzurrari izkin egiteko bide bat aurkitu dute ekonomikoki mendekoa den langile autonomoaren kontratuan (TRADE). Deliveroo, Glovo, Cabify eta beste batzuk arautegi berezi bat eskatzen ari dira beraientzat, mota horretako langilearen kontratua garatuz.

Baina esparru legegiletik harago, partida hau esparru judizialean ere jokatzen ari da. Madrilgo Justizia Auzitegi Nagusiak ebazpen garrantzitsu bat eman du orain aste batzuk. Haren arabera, Deliverooko rider-ak autonomo faltsuak dira. Bizikletarekin diharduten 532 behargini eragin die epai horrek. Egon dira, ordea, beste norantzako ebazpenak ere —Glovoren kasuan—; alegia, esaten dutenak plataforma digitalentzat aritzen diren langileak autonomoak direla, legezkoak. Espainiako Auzitegi Gorenera iritsi arte ez da argituko auzia, hark ezarriko baitu jurispridentzia. Hori gertatu aurretik, ordea, Madrilgo gobernuak aldatu egin nahi du Langileen Estatutuaren 1. artikulua. Baliteke aste batzuk barru prest egotea idatzi berria.

«Negozio eredu horrek bi helburu ditu», esan dio BERRIAri Andrea de Vicente EHUko irakasleak; «lan harremanak lan esparrutik aldentzea da lehena. Hau da, lan harremanen inguruan jasota dagoen guztia alboratzea, indarrik gabe uztea, eta hor sartzen da langilearen babesa, legediak jasotzen duena». Kontratazio digitalean aditua da De Vicente; «klase kontzientzia haustea» da Interneteko enpresa horien bigarren helburua, haren arabera. «Finean, langileak elkarren lehiakide bihurtzen dituzte».

Langileentzako ondorio larriez gain, gizarte osoari kalte egiteko gai ere badira iruzurrezko kontratazio horiek. «Gizarte Segurantzaren kutxa husten ari da, eta 75 milioi euroko zuloa eragiten du kutxan enpresa horien iruzurrak, hau da, dagokion soldatapeko kontraturik ez baina autonomoena eginarazteak; UGTren txosten batek jaso du kopuru hori Espainiari erreparatuz». EHUko irakasleak esplikatu du autonomo faltsuekin aritzen diren enpresen patronalak aseguru pribatuak bultzatu nahi dituela. «Epe luzeko helburuak dituzte bide orrian; paradigma osoa aldatu nahi dute».

Eta zer sektoretan sartu dira lehiatzera enpresa horiek? Lehenik eta behin, ostalaritzan eta pertsonak garraiatzeko sektoreetan. «Ez da kasualitatea», dio De Vicentek; «prekaritateak jota dauden sektoreak dira; informaltasuna egunerokotasun bihurtu da jarduera horietan, eta modu oso indibidualean garatzen dira lanak, beharginen arteko harreman txikiarekin. Lan harreman alternatibo bat eraikitzen ari dira, azken finean, iruditeria kolektiboari horrelako lan harremanak normalak direla helarazita». Lan eredu hori beste sektore batzuetara eramaten hasi dira, gainera: adibidez, zaintza lanetara, Cuideoren moduko enpresen bidez.

Erraza da pentsatzea enpresa horiek emaitza ekonomiko onak lortuko dituztela kontratazioan lortzen dituzten abantailak kontuan hartuta, baina ez da horrela. Dirua galtzen dute denek. Glovok, esaterako, 90 milioi euroko zuloa plazaratu du 2019an. Non dago negozioa orduan? «Epe luzeko helburuetan dago. Funts handien bitartez finantzatzen dituzte. Kapital handiaren ekarpenei esker daude zutik oraindik, finean tresna bat baizik ez direlako lan harremanak ezagutzen ditugun bezala desagerrarazten hasteko». Uberrek berak zutik dirau oraindik Amazonen, Goldman Sachenen eta beste handi batzuen maileguei esker, hark ere dirua galtzen baitu urtero.

Cristina Gonzalez Glovoko langilea da. Bi urte egin ditu jada rider gisa Gasteizen, eta ongi ezagutzen du autonomo faltsu gisa aritzeko modua. Alternatibak asteon antolatutako Ekonomiaren uberizazioa forumean parte hartu du. «Enpresaren mendeko gara: hark ez badigu enkargurik ematen, lanik gabe geratzen gara. Sakelakoa, bizikleta eta abar geurea da, baina, arazorik sortzen bazaigu, enpresara jo behar dugu; esaterako, bezeroa ez badago», kontatu du.

Zer dio sinatu duen kontratuak? «Glovok eskuak garbitzen dituela, hitz gutxitan», esan du Gonzalezek. Autonomo erregimena pagatzen du hilero Glovoko langileak. «Hasieran, gazteentzako tarifa bat pagatzen nuen, 50 eurokoa, eta gero igotzen hasi zen». Zergatik egin ditu bi urte horrelako lan baldintzetan? «Beste erremediorik ez dudalako izan. Asko daude ni bezala Glovon, askotariko baldintza pertsonalen menpe. Badira diru sarrerak osatzeko baliatzen dutenak, eta badira adinean gora eginda daudenak eta horrelako lan bat lortu baino ezin dutenak».

Gero eta gehiago dira

Gonzalezek azaldu du enpresa saiatzen dela langilearekin duen harremana ezkutatzen, baina harreman hori oso agerikoa da. «Eraginkortasun sistema baten menpe aritzen gara. Sistema horrek nota bat ematen digu, eta hark finkatzen du zer ordu tartetan aritu gaitezkeen. Zenbat eta nota hobea izan, orduan eta ordu gehiago eskaintzen dizkigute. Jakina, denok nahi dugu nota ona, baina hori bezeroen esku dago hein handi batean, eta ahalik eta adeitsuen izaten saiatzen gara haiekin, nota txar batekin zigortu ez gaitzaten». Enkargu bakoitzean bi eta lau euro bitarteko kopurua irabazten du Gonzalezek, hiru kilometro inguruko ibilbideak egin eta gero; «euro eta erdiko enkarguak ere ikusi ditut. Gertuko lekuak izaten dira, baina bizikletan goaz, eta istripu bat edukiz gero… euro eta erdiren truke hil gaitezke; ez zait burutik kentzen».

Europako eta Amerikako hiri handietan zabalkunde handia dute Glovok, Uberrek eta abarrek, eta Euskal Herrian ere gero eta gehiago dira «uberizazioaren mendeko» bihurtzen ari diren langileak, EH Bilduko legebiltzarkide Josu Estarronaren esanetan. «Cuideo ere sartu da zaintza lanetan, eta benetako basakeriak egiten ditu», esan du; «lan baldintza penagarriak eskaintzen dituzte, lanaldi amaiezinak, miseriazko soldatak… XXI. mendeko esklabotza dela esan daiteke». Iazko abenduan ekonomiaren uberizazioa baztertu zuen Gasteizko Legebiltzarrak, EH Bilduren ekimenez. Haren idatziak, Glovo, Uber eta beste batzuk arbuiatuz, EAJren, Elkarrekin Podemosen eta PSEren babesa jaso zuen.

Estarronak salatu du plataforma horietan lanerako izena eman bezain laster garbi uzten dutela zer hiztegi erabili behar den. «Enpresak ezartzen du ezin dutela hitz egin ordutegiaz, soldatez eta abarrez beste langileekin edota bezeroekin. Lan harreman bat dagoela erakutsiko lukeen hiztegia aldatzen dute. Ekonomia kolaboratiboaz aritzen dira, eta beste kontzeptu batzuez, eta, digitalizazioaren bidez, langileen gaineko ardura guztiak kentzen dituzte».